अग्निपुराणम्

एतेषु विधिषु, वास्तुयागस्य शुभारम्भे, यथाक्रमं देवतानां च भूतानां च विविधा बलयः समर्प्यन्ति। द्वितीयचतुर्गुणे असुराय सुराम्, शेषाय तत्र घृतं जलं च, पापाय अर्धचतुर्गुणे यवाः, रोगाय मध्ये पिष्टकानि समर्प्यन्ति। नागाय चतुर्गुणे नागपुष्पैः, भक्ष्याय मुख्याय अन्नेन, भल्लाटाय मुद्गोदनम्, सोमाय चतुर्गुणे तद्वत्। ऋषये मधुक्षीरपद्मनाड्याः द्विचतुर्गुणे, दित्यै तिलपिष्टकं अर्धे, पुनः दित्यै अन्यत्र अर्धे। आपः तिलपिष्टकैः ईशानधस्ते, चतुर्गुणे क्षीरम्; ततः अधस्तात् आपः दध्ना एकचतुर्गुणे। मरीचये तिलपिष्टकैः पूर्वचतुर्भागेषु, सवित्रे रक्तपुष्पैः, ब्रह्माणोऽधस्तात् कोणे। ततः अधस्तात् सवित्र्यै कूशोदकेन कोणे, विवस्वते, अरुणाय चन्दनं चतुर्गुणेषु। रक्षसः अधस्तात् कोणे रात्रौ इन्द्राय पक्तमन्नम्, ततः अधस्तात् इन्द्रजयाय कोणे घृतोदनम्। चतुर्गुणेषु इन्द्राय मधुरोदनम्, वाय्वधस्तात् कोणे रुद्राय पक्तमांसम्। ततः अधस्तात् कोणे यक्षाय अर्धफलम्, महीधराय मांसं कृष्णमाषाश्च चतुर्गुणेषु। चतुर्गुणमध्यभागे ब्रह्मणः तिलशालि, तत्रैव स्कन्दाय कृष्णमाषघृतपिष्टोदनम्। लालपत्रैः विदारीकन्दर्पपालोदनैः, पूतनाय; जम्भकाय आम्पलबिलमांसरुधिरम्। पिलीपिञ्चाय पित्तरुधिरास्थिभिः, माल्यारुधिरम्; ईशाद्यादिभ्यः रुधिरमांसम्, वा तदभावे अक्षतैः। राक्षसीमातृगणाय, पिशाचादिभ्यः, पितृभ्यः क्षेत्रपालभ्यः, इच्छया बलिः दातव्यः। एतानि बल्याः अर्पयित्वा, अनुष्णीकृत्य, भवनादिकं न कर्तव्यम्; ब्रह्मस्थाने हरिं लक्ष्मीं गणं च पूज्येत्। महेश्वरं क्षेत्राधिपतिं वर्धनीघटसहितं पूजयेत्, मध्यघटे ब्रह्माणं, दिशापालांश्च। सम्पूर्णहोमं कृत्वा, शुभशब्दान् जपित्वा, नमस्कारं कृत्वा, कर्करीं सम्यक् गृहित्वा, मण्डलं प्रदक्षिणं कुर्यात्। सूत्रमार्गे जलधाराः प्रवाहयेत्, पूर्वोक्तमार्गे सप्तबीजानि रोपयेत्। तत्रैव आरम्भं कृत्वा, खननं कुर्यात्; मध्ये हस्तमितं गडं कृत्वा। अधस्तात् चतुर्ण्गुलप्रदेशे मृदं स्थापित्वा पूजयेत्; चतुर्भुजं विष्णुं ध्यानं कृत्वा, घटात् अर्घ्यं समर्पयेत्। खण्डं कर्करीं पूरयित्वा श्वेतपुष्पाणि स्थापयेत्; दक्षिणावर्तं श्रेष्ठं बीजमृदाभ्यां पूरयेत्। अर्घ्यदानं समाप्त्य, गोवस्त्रादीन् आचार्याय दद्यात्; कालविदं स्थापतिं वैष्णवादीन् च पूजयेत्। ततः जलं प्राप्त्य पर्यन्तं सम्यक् खननं कुर्यात्; अधस्तात् सुप्तदोषः गृहं न बाधते। अस्थिदोषे तु भित्तिः भग्ना, गृहस्थः पीड्यते; यत्र नामध्वनि: श्रूयते, तत्र दोषः उत्पद्यते। भगवान् उवाच—पादारोपणस्य स्थापनं शिलास्थानस्य च लक्षणं वक्ष्यामि। पुरतः मण्डपं कृत्वा, चत्वारि अग्निकुण्डानि स्थाप्यन्ति। घटेण ईंटाभिः स्थापने, द्वारस्तम्भस्य शुभारोपणं; पादाधः गडं पूरयित्वा, तत्र वास्तुयागः सम्यक् कुर्यात्। ईंटाः सम्यक् पक्वाः द्वादशाङ्गुलमिताः, त्रिधा विस्तीर्णाः सम्यक् विहिताः। श्रेष्ठाः शिलाः हस्तमिताः, शिलानिर्माणे अपि; नव ताम्रघटाः ईंटपात्राणि च स्थाप्यन्ति। जलैः, पंचक्वाथैः, सर्वौषधजलैः, सुगन्धिजलैः, घटाः सम्यक् पूरयेत्। सुवर्णवर्णशालि चन्दनानुलेपनं कृत्वा, त्रिमन्त्रं जपेत्—‘अपो हि ष्ठ’, ‘शं नो देवी’ इत्यादि। ‘तरत समन्दीः’ तथा पवमान्यः, ‘उद उत्तमं वरुणम्’, कायानशं च जपेत्। ‘वरुणस्य’, ‘हंसः शुचिषत्’, श्रीसूक्तेन शिलापात्राणि सम्यक् स्थापयेत्। पूर्वमण्डपे शय्यायां, मण्डले, हरिं पूजयेत्; अग्निं प्रज्वाल्य, द्वादशे दिने समिधः अर्पयेत्। द्वौ भागौ—आधारः घृतं च—प्रणवेन साधयेत्; अष्टव्याहृतिभिः क्रमशः अष्टघृताहुत्यः समर्पयेत्। लोकपालाय, अग्नये, सोमाय च पात्रेषु, पुरुषोत्तमाय व्याहृतयः समर्पयेत्। पश्चात् प्रायश्चित्तं कृत्वा, पृथक् पात्रेषु रूपमांसघृततिलसंपूर्णं स्थापयेत्, द्वादशवेदमन्त्रान्ते। आचार्यः पूर्वाभिमुखः अष्टदिशाः अभिषिञ्चेत्, मध्ये एकां शिलां एकं पात्रं स्थापयेत्, देवतान् क्रमशः आह्वयेत्। पद्मं, महापद्मं, मकरं, कूर्मं, कुमुदं, नन्दं, पद्मं, शङ्खं, पadminीं स्थापयेत्। पात्राणि न चलन्ति; तेषु अष्ट ईंटाः क्रमशः स्थापयेत्, पूर्वत: ईशानदिशि आरम्भं कृत्वा। विमलाद्याः शक्तयः, ईंटादिदेवताः यथायोग्यं स्थापयेत्; मध्ये अनुग्रहदायिनी स्थापयेत्। निर्दोषे, अकुण्ठिते, पूर्णे ईंटायां, अङ्गिरसः पुत्राय, इच्छितं पदार्थं समर्पयेत्—‘आधारं स्थापयामि’ इति। एवं वास्तुयागस्य विधिः, देवतानां बल्यः, स्थापत्यस्य शुभारम्भः, मन्त्रजपः, स्थापनं च, श्रद्धया, विधिना, यथाक्रमं सम्पद्यते।