त्रिशिरा, खरः तु भीषणः, दूषणश्च — एते सर्वे युद्धरताः आसन्। तदा शूर्पणखा लङ्कां गत्वा भूमौ रावणस्य पुरतः पतिता। क्रुद्धा सा रावणं प्राह — "त्वं न राजा, न रक्षकः; अत्र आगच्छ, रामं हन्याः, तस्य भार्यां सीतां च हरेः।" पुनः सा अवदत् — "रामलक्ष्मणयोः रक्तपानमेव मम जीवितम्, अन्यथा न।" तस्याः वचः श्रुत्वा रावणः "एवं भवतु" इति उक्त्वा मारीचं सम्बोधितवान् — "गच्छ।" "त्वं सुवर्णमृगः भूत्वा, रामलक्ष्मणौ दूरं नय; अहं सीतायाः सन्निधौ ताम् हरिष्यामि, अन्यथा तव मृत्युः निश्चितः।" इति रावणः आज्ञापयत्। मारीचः रावणं प्रति अवदत् — "रामः धनुर्धरः मृत्यु: एव; रावणहस्ते मृत्युः श्रेयः, किन्तु राघवहस्ते मृत्युः अनिवार्यः।" सः चिन्तयामास — "यदि मरणं निश्चितं, रामेण मरणं रावणेन अपि श्रेयः।" एवं निश्चित्य, सः मृगः भूत्वा पुनः पुनः सीतायाः पुरतः विचरन्। सीतया प्रेरितः रामः तं मृगं बाणेन हत्वा; मरणकाले सः मृगः उच्चैः आक्रन्दयामास — "हा सीते! हा लक्ष्मण!" तदा सौमित्रिः अपि सीतया प्रेरितः रामस्य समीपं गतः, यः दुःखितः आसीत्। रावणः तत्क्षणं जटायुषं हत्वा सीतां च अपहृत्य ययौ। जटायुषा आहताङ्गः रावणः जानकीं गोदारेण आदाय लङ्कां गत्वा अशोकवनं प्रविशत्, तत्र ताम् स्थाप्य इदं वचनं उवाच — "मम मुख्यपत्नी भव; एषा राक्षसी त्वां रक्षतु।" एतेन समये रामः मारीचं हत्वा लक्ष्मणं दृष्ट्वा वदति — "एषः मायामृगः आसीत्, सौमित्रे, यथा त्वं अत्र आगतः; एवं सीता अपहृता, अहं तां न अपश्यम् गच्छन्।" रामः दुःखितः विलपन् — "क्व गता त्वं मां विहाय?" इति विलपन्, लक्ष्मणेन सान्त्वितः, जानक्याः अन्वेषणं आरब्धवान्। तदा जटायुम् अपश्यत्, यः उक्तवान् — "रावणः तां नीतवान्।" ततः जटायुः मृतः, तस्य संस्कारं कृत्वा, रामः कबंधं अपि हत्वा। नारदः उवाच — रामः गत्वा दुःखेन रात्रिं व्यतीत्य, हनूमता सह सुग्रीवं मित्रं कृतवान्। तत्र सप्त तालान् एकेन बाणेन भित्त्वा, स्वपादेन दुन्दुभेः शरीरं दश योजनानि प्रक्षिप्य, बलिनं शत्रुं बालिं हत्वा, किष्किन्धां वानरराज्यं च, रुमां च सुग्रीवाय समर्पितवान्। ऋष्यमूकवासिनं वानरपतिं किष्किन्धाधिपतिं सुग्रीवं रामः अपृच्छत्। सः उवाच — "यथा अहं रामस्य कृते कार्यं करिष्यामि, तथा सीता अपि लभ्यते।" ततः एतद् श्रुत्वा, रामः माल्यवतः पर्वते चतुर्मास्यव्रतं कृतवान्; सुग्रीवः तु किष्किन्धायां न आगतः। रामस्य वचः स्मृत्वा, लक्ष्मणः उक्तवान् — "राघवस्य समीपं गच्छ; पन्था न अवरुद्धः, यया बालिः हतः गतः।" "नियतकालं पालय, सुग्रीव; न बालिपथं गच्छ," इति। सुग्रीवः प्रत्युवाच — "आसक्तः सन् कालगमनं न ज्ञातवान्।" ततः सः रामं प्रति गत्वा, प्रणम्य, वानरपतिं प्रति उक्तवान् — "सीतान्वेषणाय सर्वे वानराः समागताः।" "मम आज्ञया प्रेषयिष्यामि; ते जानक्याः अन्वेषणं कुर्वन्तु। मासान्ते प्रत्यागच्छन्तु; नो चेत् विनाशयिष्यामि।" इति। एवं निर्दिष्टाः वानराः पूर्वदिशं, पश्चिमदिशं, उत्तरदिशं च गताः; रामसुग्रीवाभ्यां सह ययुः, किन्तु जानकीं न अपश्यन्। हनूमान् रामस्य मुद्रिकां गृहीत्वा, वानरैः सहितः दक्षिणदिशि सुप्रभायाः गुहायाः समीपे अन्वेषणं कृतवान्। मासस्य समाप्तौ अपि जानकीं न दृष्ट्वा, वानराः उक्तवन्तः — "वृथा वयं म्रियेमहि; जटायुः एव धन्यः।" सीतायै कृते, यः जीवनं त्यक्तवान्, रावणेन युद्धे हतः इति। एतद् श्रुत्वा, सम्पातिः वानरान् भक्ष्यरूपेण त्यक्त्वा उक्तवान्। "सः जटायुः मम भ्राता आसीत्; अहं सूर्यमण्डलमुद्धृतः। सूर्यतापात् रक्षितः गच्छन्, पक्षौ दग्धौ, आकाशात् पतितः।" रामस्य वार्तां श्रुत्वा, मम पक्षा पुनः वर्धिताः; अधुना अहं जानकीं पश्यामि, या अशोकवने प्रविष्टा, सा लङ्कायामेव।" "लवणसिन्धुं शतयोजनविस्तीर्णं त्रीकूटे, वानराः रामसुग्रीवौ विज्ञाय, तत्र एव वदन्तु।" नारदः उवाच — सम्पतेः वचनं श्रुत्वा, हनूमानङ्गदादयः सागरं दृष्ट्वा ऊचुः — "कः इदं सागरं तरित्वा जीवेत्?" वानराणां जीवितरक्षणाय, रामस्य कार्यसिद्धये, मारुतिः शतयोजनविस्तीर्णं सागरं लङ्घयामास। सः उदितं मैनाकं दृष्ट्वा, सिंहिकां हत्वा, लङ्कां, राक्षसगृहाणि, स्त्रीणां वेश्मानि च अपश्यत्। दशग्रीवकुम्भकुम्भकर्णविभीषणेन्द्रजिदादीनां गृहे अपश्यत्। मद्यशालादिषु सीतां न अपश्यत्, चिन्तया निमग्नः; अशोकवनं गत्वा, शिंशपावृक्षस्य अधः तां ददर्श। राक्षसीभिः रक्ष्यमाणां सीतां ददर्श; रावणः उक्तवान् — "मम पत्नी भव," सीता शिंशपायाः अधः स्थित्वा प्रत्युवाच — "न।" वानरः राक्षसीभिः प्रेरितां वार्तां शृणोति — "रावणपत्नी भव," इति। रावणः निर्गतः सन्, वानरः उक्तवान् — "दशरथः राजा आसीत्।" "रामलक्ष्मणौ तस्य पुत्रौ, धर्मात्मानौ, अरण्यनिवासिनौ; त्वं जानकि, रामस्य पत्नी, रावणेन बलात् हृता।" "रामसुग्रीवयोः सखा अहम्, त्वां अन्वेष्टुं प्रेषितः; एषा मुद्रिका रामदत्ता, प्रमाणं स्वीकुरु।" सीता मुद्रिकां गृहीत्वा, पवनपुत्रं दृष्ट्वा, पुनः तस्य पुरतः उपविष्टा अवदत् — "यदि सः जीवति..." "किं रामः मां न उद्धरति?" इति सन्देहिता। वानरः प्रत्युवाच — "रामः, सीते, न जानाति; यदा ज्ञास्यति, तदा त्वां उद्धरिष्यति।