शृणु, भगवतः वचनानुसारं दिव्यकथां प्रवदामि। प्राचीनकाले, सूक्ष्मपरिमाणस्य गणना एवम् वस्तुविन्यासस्य रहस्यं देवैः प्रतिपादितम्। अष्टौ सूक्ष्मांशाः केशाग्रे एकत्र भवन्ति, अष्टौ तेषां यवपुलकः, अष्टौ तेषां मध्यमयवः, अष्टौ तु यवैः अङ्गुलः संजायते। अष्टाङ्गुलैः चतुर्विंशतिः करः, चतुर्णां अङ्गुलानां योगेन पद्महस्तः कथ्यते। भगवान् उवाच—पूर्वे काले कश्चन महात्मा सर्वभूतानां भीषणरूपेण स्थितः, तं देवाः भूमौ संस्थाप्य निगृह्य, स वासुपुरुष इति प्रसिद्धः। यदा चतु:षष्टिकोष्ठकविभक्ते क्षेत्रे स्थापनं क्रियते, तदा प्रत्येककोणार्धभागे भगवतः प्रतिष्ठा विधेया। तत्र घृताक्षतानां हविः समर्प्य, परिजन्याय चान्ये कोश्ठे बलिं दद्यात्। पद्मस्थे द्विपदकोष्ठे पताकावती जयन्ताय हविः, एके कोश्ठे महेन्द्राय, सर्वेषु कोश्ठेषु रक्तद्रव्यैः सूर्याय च बलिः। अर्धकोष्ठे वितानाय, पूर्णकोष्ठे सत्याय घृतसमृद्धिं दद्यात्। कोणार्धभागे व्योम्ने पक्षिमांसैः बलिः, अर्धकोष्ठे वह्नये स्रुचेन, एके कोश्ठे पूष्णे लाजैः, द्वितीये कोश्ठे वितथाय सुवर्णेन, गृहक्षते मन्थदण्डैः। धर्मेशाय द्वयोः कोश्ठयोर्मांसशाल्यन्नं, गन्धर्वाय द्विपदकोष्ठे गन्धद्रव्यैः, विशेषतः पक्षिजिह्वया। एके कोश्ठे मृगाय नीलवस्त्रैः, पितृभ्यः अर्धकोष्ठे लघुशाल्यन्नेन, पूर्णकोष्ठे दन्तकाष्ठैः। द्वयोः कोश्ठयोः द्वारपालाय, सुग्रीवाय यवैः, पुष्पदन्ताय कुशैः, वरुणाय एके कोश्ठे पद्मैः। द्वितीये कोश्ठे असुराय सुरया, पूर्णकोष्ठे शेषाय घृततोयेन, अर्धकोष्ठे पापाय यवैः, मध्ये रोगाय पिष्टकैः। पूर्णकोष्ठे नागाय नागपुष्पैः, भक्ष्याय प्रधानाय भोज्यैः, भल्लाटाय मुद्गशाल्यन्नेन, सोमाय अपि तथेव। द्वयोः कोश्ठयोः मुनये मधुक्षीरशालूकैः, अर्धभागे दित्यै तिलपिष्टकैः, अपरार्धे पुनः दित्यै। ईशस्याधः अर्पाय तैलपिष्टकैः, पूर्णकोष्ठे क्षीरेण, तस्याधः पुनरर्पाय दध्ना एके कोश्ठे। पूर्वदिक्कोष्ठचतुष्टये मरीचये तैलपिष्टकैः, सवित्रे रक्तपुष्पैः, ब्रह्मणः अधः कोणकोष्ठे। तस्याधः कोश्ठे सावित्र्यै तोयकुशैः, विवस्वते, अरुणाय चन्दनेन चतुष्पद्कोष्ठे। रक्षसामधः कोणकोष्ठे रात्रौ इन्द्राय सिद्धान्नं, तस्याधः इन्द्रजयाय कोणकोष्ठे घृतपाकशाल्यन्नेन। चतुष्पद्कोष्ठे इन्द्राय मधुरशाल्यन्नं, वायोः अधः कोणकोष्ठे रुद्राय पक्वमांसम्। तस्याधः कोणकोष्ठे यक्षाय फलं, महीधराय मांसमाषैः चतुष्पद्कोष्ठे। मध्यचतुष्पद्कोष्ठे ब्रह्मणे तिलशाल्यन्नं, स्कन्दाय तत्रैव माषघृतलघुपयसेन। रक्तपत्रविदारीकन्दर्पपलोदनैः पूतनाय, अम्बलपित्तमांसरुधिरैः जम्भकाय। पित्तरुधिरास्थिभिः पिलिपिञ्चाय, माल्यारुधिरैः, ईशादिभ्यः रुधिरमांसैः, तदभावे अक्षतैः। राक्षसीमातृगणेषु, पिशाचादिषु, पितृभ्यः क्षेत्रपालभ्यश्च इच्छया बलिः दातव्यः। एतान् बलिं विना, अनुष्णीकृत्वा, न राजगृहादीनि निर्मीयेत। ब्रह्मस्थानस्थे हरिं लक्ष्मीं गणांश्च पूजयेत्। महेश्वरं क्षेत्रपतिं वर्धनीकलशेन सह, मध्ये ब्रह्माणं, दिशां पतिं च पूजयेत्। सम्यक् बलिं दत्वा, शुभवचनानि पठित्वा, प्रणम्य, कार्करीं गृहीत्वा मण्डलं प्रदक्षिणीकुर्यात्। सूत्रमार्गे जलधारां प्रवाहयेत्, पूर्ववर्णिते मार्गे सप्तबीजानि रोपयेत्। तस्मिन्नेव मार्गे आरभ्य, उत्खननं कुर्यात्, मध्ये हस्तपरिमितं गर्तं खन्येत्। अधः चतुरङ्गुलप्रदेशे मृत्तिकां स्थाप्य पूजयेत्, चतुर्भुजं विष्णुं ध्यानं कृत्वा कलशादर्घ्यं दद्यात्। गर्ते कार्करीं पूर्य श्वेतपुष्पाणि स्थापयेत्, दक्षिणावर्ते श्रेष्ठे बीजानि मृदं च पूरयेत्। अर्घ्यदानं समाप्त्य, गोवस्त्रादिकं आचार्याय दद्यात्, कालवित् स्थापत्यवैतानादीन् पूजयेत्। ततः सावधानं जलापर्यन्तं खननं कुर्यात्, अधः निहितं दूषणं गृहस्य अहितं न जनयति। अस्थिदूषणे तु भित्तिः भिद्यते, गृही दुःखमवाप्नोति; यत्र नामशब्दः श्रूयते, तत्र दूषणं जायते। भगवान् पुनरुवाच—अहं पादप्रतिष्ठां शिलास्थापनलक्षणं च वक्ष्यामि। प्राङ्मुखे मण्डपं निर्माय चत्वारि वह्निकुण्डानि स्थापयेत्। कलशशिलानां स्थापने, द्वारस्तम्भस्य शुभारोपणे, पादाधः गर्तं पूर्य, तत्र सम्यक् वास्तुयागं कुर्यात्। ईषद्भिष्टपक्वाः द्वादशाङ्गुलप्रमाणाः शिलाः, त्रिधा विस्तीर्णाः, यथायोग्यं विस्तीर्णाः स्थापनीयाः। उत्तमाश्च शिलाः हस्तमाने, शिलानिर्माणे अपि तद्वत्, नव ताम्रकलशांश्च ईष्टकपात्राणि स्थापयेत्। जलैः, पञ्चक्वथितैः, सर्वौषधजलैः, सुरभिजलैः, कलशान् सम्यक् पूरयेत्। हिरण्यवर्णशाल्यन्नेन, चन्दनलेपनपूर्वकं, त्रीणि मन्त्राणि पठेत्—"आपो हि ष्ठ", "शं नो देवी" पुनः पुनः। "तरत समन्दीः" इति च पवमानीनि च पठेत्, "उदुत्तमं वरुणम्", "कयानश्" स्तोत्रं चापि। एवं भगवतः निर्देशानुसारं, यथोक्तविधिना, सर्वं वास्तुपूजनं, बलिदानं, स्थापत्यकर्म च विधिपूर्वकं सम्पाद्य, गृहस्य मंगलं, रक्षां च सुनिश्चित्य, धर्ममार्गे प्रतिष्ठां कुर्यात्।