अग्निपुराणम्

अग्निः उवाच—ये मया उपदिष्टाः, तैः हर्यस्य प्रतिष्ठायाः कर्तारं न आनयन्ति। हयग्रीवः ब्रह्मणं देवांश्च प्रतिष्ठायाः विषयं सम्यक् उक्तवान्। ततः हयग्रीवः ब्रह्मणं प्रति उवाच—हे ब्रह्मन्, विष्णोः तथा अन्येषां प्रतिष्ठाविधानानि ते वर्णयिष्यामि। पञ्चरात्रं सप्तरात्रं च मया पूर्वं वर्णितम्। तानि पृथक् पृथक् लोकेषु पञ्चविंशतिः ऋषिभिः उपदिष्टानि। प्रथमं हयशिरषतन्त्रं, यत् त्रिलोकान् मोहितुम् अर्हति। ततः वैभवः, पौष्करः, प्रह्रादः, अङ्गार्गः, गालवः, नारदः, सम्प्रश्नः, शाण्डिल्यः, वैश्वकः च तन्त्राणि। शौनकः, वसिष्ठः, ज्ञानसागरः, स्वायम्भुवः, कापिलः, आटार्क्षः, नारायणीयः च सत्यत्वेन प्रसिद्धानि। आत्रेयः, नारसिंहः, आनन्दः, अरुणः, बौधायनः, आर्षः, विश्वः च तेषां साररूपेण गण्यन्ते। मध्यदेशे तथा तत्समानप्रदेशे द्विजः प्रतिष्ठां कुर्यात्, न तु कच्छ, कावेरी, कोङ्कणादिषु आगतः। कामरूप, कलिङ्ग, काञ्ची, कारमीर, कोशल, पञ्चरात्र—आकाश, वायु, तेजः, अम्बु, भू—एतेषु प्रतिष्ठायाः अधिकारी न भवति। ये चेतनाहीनाः, तमसा आवृताः, पञ्चरात्रविहीनाः, ते वर्जनीयाः; आचार्यः एवम् जानीयात्—अहं ब्रह्मा, अहं विष्णुः, अहं शुद्धः। लक्षणरहितः अपि तन्त्रविद् आचार्यः भवति। देवताः नगरं प्रति प्रतिष्ठितव्या, न तु नगरात् पराङ्मुखाः। कुरुक्षेत्रे, गयायां, नदीतीरेषु च, नगरमध्यभागे ब्रह्मा स्थापनीयः। पूर्वदिशि इन्द्रस्य आसनं शुभम्। आग्नेयदिशि अग्न्याः तथा अग्नेयस्य देवालयः। दक्षिणदिशि मातृणां, भूतानां, यमस्य च देवालयः। नैऋत्यदिशि चण्डिकायाः, पितृणां, राक्षसानां, अन्येषां च। पश्चिमदिशि नैऋतस्य, वरुणस्य च देवालयः। वायव्यदिशि वायोः, नागस्य च। उत्तरदिशि सोमस्य, यक्षगुहायाः च। ईशानदिशि चण्डीशस्य, महेशस्य च, विष्णोः सर्वत्र। पूर्वमंदिरस्य स्थापने अनन्तरं लघुशिलां निर्मातव्यम्। जानन् तं तुल्यं वा अधिकं न कुर्यात्; उभयोः द्विगुणं सीमां विहाय, तस्य उन्नत्यनुसारं सीमां स्थापयेत्। कृत्स्नभूमौ शुद्धायाम्, भूमिसंपादनं कुर्यात्। सीमापर्यन्तं भूतानां हविर्दानं कुर्यात्—शालीनां, हरिद्रापुष्पाणां, लाजानां, दध्नः, सत्तूनां च। अष्टाक्षरमन्त्रेण सत्तून् अष्टदिशासु विक्षिप्य, राक्षस, पिशाच, ये भूमौ वसन्ति, तान् सर्वान् निष्कासयेत्; हर्यस्य स्थानं स्थापयिष्यामि। भूमिं हलिना कृषित्वा, गोभिः अपि विदारितव्यम्। अष्टाणवः रथधूलिः इति कथ्यते; अष्ट रथधूल्यः त्रसरेणुः; अष्ट त्रसरेणवः केशाग्रः; अष्ट केशाग्राः युक्, अष्ट युक् मध्ययवः; अष्ट मध्ययवाः अङ्गुलः; चतुर्विंशतिः अङ्गुलाः करः; करः चतुर्भिः अङ्गुलैः संयुतः पद्मकरः इति कथ्यते। भगवान् उवाच—पूर्वं एकः महापुरुषः सर्वजीवान् भयङ्करः आसीत्; देवैः भूमौ तं बद्ध्वा, स वासुपुरुषः इति प्रसिद्धः। चतुर्षष्टिपदविभक्ते भूमिपिण्डे, प्रभुः प्रत्येककोणार्धे स्थापनीयः। तत्र घृतशालिवेद्यः, तदनन्तरं परजन्याय एकपदे। जयन्ताय, पद्मस्थाय, द्विपादे, पताकाय; महेन्द्राय एकपदे; सूर्याय सर्वपदे रक्तवेद्यः। वितानाय अर्धपदे; सत्याय पदे, घृतसम्पूर्णवेद्यः। व्योम्नि कोणार्धपदे, पक्षिसम्सर्गेण। वह्नये अर्धपदे, स्रुवेण; पूष्णे लाजेन एकपदे; वितथाय सुवर्णेन द्वितीयपदे; गृहक्षताय मथनदण्डैः। धर्मेशाय मांसशालिवेद्यः द्वयोः पदयोः; गन्धर्वाय द्विपादे, सुगन्धद्रव्यैः, पक्षिजिह्वाविशेषेण। मृगाय एकपदे, अर्धपदे, नीलवस्त्रैः। पितृभ्यः अर्धपदे तण्डुलैः, पादे दन्तकाष्ठैः। द्विपदे द्वारपालाय, सुग्रीवाय यवैः; पुष्पदन्ताय कुशपत्त्रैः; वरुणाय एकपदे, पद्मैः। असुराय द्वितीयपदे सुरया; शेषाय पादे घृतोदकेन; पापाय अर्धपदे यवैः; रोगाय मध्ये पिष्टकवेद्यः। नागाय पादे नागपुष्पैः; भक्ष्याय मुख्याय भोज्यैः; भल्लाटाय मुद्गशालिवेद्यः; सोमाय पादे तथा। मुनये मधुक्षीरशालुपद्मनालैः द्वयोः पदयोः; दित्यै तिलपिष्टकैः अर्धे, पुनः दित्यै अन्यर्धे। आपाय पिष्टकैः, ईशस्य अधस्तात् पादे क्षीरवेद्यः; तदधस्तात् आपाय दध्ना एकपदे। मरीचये पिष्टकैः, चतुर्भिः पूर्वपदे; सवित्रे रक्तपुष्पैः; ब्रह्मणः अधस्तात् कोणपदे। तदधस्तात् पादे सावित्र्यै कुशोदकेन; विवस्वते, अरुणाय चन्दनैः चतुर्पादे। रक्षसः अधस्तात् कोणपदे, इन्द्राय रात्रौ पक्वान्नं; तदधस्तात् इन्द्रजयाय कोणपदे घृतपक्वशालिवेद्यः। चतुर्पादे इन्द्राय मधुरशालिवेद्यः; वायोः अधस्तात् कोणे रुद्राय पक्वमांसवेद्यः। तदधस्तात् कोणपदे यक्षाय फलार्धं; महीधराय मांसकृषरैः चतुर्पादे। चतुर्पादमध्यभागे ब्रह्मणः तिलशालिवेद्यः; स्कन्दाय तत्रैव, माषघृतपिष्टकवेद्यः। एवं हयग्रीवः, अग्निः, तथा भगवान्, प्रतिष्ठायाः विधिं, तन्त्राणां विवरणं, भूमिसंस्कारं, वासुपुरुषस्य स्थानं, देवतानां प्रतिष्ठा, हविर्दानानि च, ब्रह्मणं, देवांश्च, द्विजान्, आचार्यान्, तथा सर्वान् उपदिशत्।