तयोः कन्ययोः विवाहः तैः कृतः, जनकेन सत्कारः कृतः। रामः, जमदग्न्यं विजित्य, वसिष्ठादिभिः सह निर्गतः। ततः नारदः उवाच—रामः वसिष्ठं, मातरः, अत्रिं च प्रणम्य, अनसूयां तस्य पत्नीं, शरभङ्गं, सुतिक्ष्णं च नमस्कृत्य, भ्रातृं अगस्त्यं प्रणम्य, अगस्त्यस्य प्रसादेन धनुः खड्गं च लब्ध्वा, दण्डकवनं प्रविष्टः। जनस्थानं पञ्चवटीं गोदावरीतीरे रममाणः, तत्र सुरूपणखा, भीषणी राक्षसी, तान् भक्षयितुं आगता। रामं रूपसम्पन्नं दृष्ट्वा, सा कामरूपिणी स्त्री उक्तवती—'त्वं कः? किमर्थं आगतः? यथेष्टं मम पति भव।' तया उक्तं—'एतौ द्वौ भक्षयिष्यामि' इति, सा त्वरया आक्रान्तवती; किन्तु रामस्य आज्ञया लक्ष्मणः तस्याः नासिका-कर्णौ छित्त्वा। रक्तस्राविणी सा भ्रातृं खरं समीपं गत्वा उवाच—'नासिका-विहीना मरणं प्राप्स्यामि, खर, जीवामि केवलं एवं।' सा पुनः उक्तवती—'सीता रामस्य पत्नी, लक्ष्मणः तस्य अनुजः; यदि त्वं तयोः रक्तं पिबयिष्यसि तदा जीविष्यामि।' खरः 'एवं भवतु' इति उक्त्वा, दुषणत्रिशिराभ्यां सह, सहस्रैः तीक्ष्णनेत्रैः राक्षसैः युद्धाय निर्गतः। रामः तान् राक्षसान् शरैः हत्वा, तेषां गज- अश्व-रथ-पदाति-सैन्यं यमसदनं प्रापयामास। त्रिशिरः, खरः, दुषणः युद्धं कृत्वा, सुरूपणखा लङ्कां गत्वा रावणस्य समीपे भूमौ पतिता। क्रुद्धा सा रावणं प्रति उक्तवती—'त्वं न राजा, न रक्षकः; आगच्छ, रामं हनिहि, तस्य पत्नीं सीतां हर।' पुनः सा उक्तवती—'रामलक्ष्मणयोः रक्तपानं विना जीवितं न अस्ति।' तच्छ्रुत्वा रावणः 'एवं भवतु' इति उक्त्वा, मारीचं प्रति उक्तवान—'गोल्डेन मृगः भूत्वा रामलक्ष्मणौ दूरं नय; सीतायाः उपस्थिते अहं तां हरिष्यामि, अन्यथा तव मृत्यु निश्चितम्।' मारीचः रावणं प्रति उक्तवान—'रामः धनुर्धरः मृत्युः एव; रावणहस्ते मृत्युं श्रेयः, किन्तु राघवहस्ते मृत्युं अनिवार्यम्।' 'यदि मृत्युं निश्चितं, रामेण श्रेयः' इति चिन्तयन्, मृगः भूत्वा सीतायाः पुरतः पुनः पुनः विचरितवान। सीता प्रेरितः, रामः शरेण तं हत्वा, सः मृगः मरणे 'हा सीते! हा लक्ष्मण!' इति आक्रन्दितवान। ततः सौमित्रिः सीतायाः आज्ञया, दुःखितं रामं समीपं गतः; रावणः सीतां हरित्वा, जटायुः गृध्रं हत्वा। जटायुः तेन अंगानि विक्षिप्य, जानकीं गोदाम् उपवेश्य, लङ्कां अशोकवनं गत्वा तां स्थापयामास, ताम् प्रति उक्तवान—'मम मुख्यपत्नी भव; राक्षसी तव रक्षणं करोतु।' रामः मारीचं हत्वा, लक्ष्मणं दृष्ट्वा उक्तवान—'एष मृगः मायावी, सौमित्रे, यथाऽसि आगतः; तथा सीता अपहृता, सः तां न दृष्टवान।' सः शोकाकुलः विलप्य 'क्व गतासि मां विहाय?' इति क्रन्दितवान; लक्ष्मणेन समाश्वास्य, रामः जानकीं अन्वेष्टुम् आरब्धवान। तं दृष्ट्वा जटायुः उक्तवान—'रावणः तां अपहृत्य गतः।' तस्य मृत्युः पश्चात्, तेन संस्कारः कृतः, ततः कबंधः हतः। नारदः उवाच—रामः गत्वा, शोकपूर्णं रात्रिं व्यतीत्य, हनुमता सह सुग्रीवं मित्रं कृतवान। सप्त ताडून् एकेन शरेण विद्ध्वा, दुण्डुभेः शरीरं पदेन दश योजनानि क्षिप्तवान। रिपुं बालिं हत्वा, किष्किन्धा राज्यं च, रूमां च सुग्रीवे समर्पितवान। वानराधिपः ऋष्यमूकस्थितः, किष्किन्धाधिपः उक्तवान—'यथा अहं रामस्य कृते करिष्यामि, तथा सीता प्राप्ता भविष्यति।' एतत् श्रुत्वा, रामः मल्यवच्छिखरे चतुर्मास्यव्रतं कृतवान; सुग्रीवः किष्किन्धायां तं न अगच्छत्। तदा रामस्य वचनं स्मृत्वा, लक्ष्मणः उक्तवान—'राघवस्य समीपं गच्छ; मार्गः विघ्नरहितः, यः बालिना हतः।' 'सुग्रीव, कालं यथानियतं पालय; बालिपथं मा गच्छ।' सुग्रीवः उक्तवान—'मग्नः, कालगमनं न अवगतम्।' एवं उक्त्वा, रामं समीपं गत्वा, नमस्कृत्य, वानराधिपं प्रति उक्तवान—'सीतायाः अन्वेषणाय सर्वे वानराः संगृहीताः।' 'मम आज्ञया, तान् प्रेषयिष्यामि; जानकीं अन्वेष्यन्तु; मासान्ते प्रत्यागच्छन्तु; मासे न आगच्छन्ति चेत् तान् नाशयिष्यामि।' एवं निर्देशिताः वानराः पूर्वं, पश्चिमं, उत्तरं च गत्वा, रामसुग्रीवाभ्यां सह यात्रा कृतवन्तः, किन्तु जानकीं न प्राप्तवन्तः। हनुमान् रामस्य मुद्रिकां गृहीत्वा, वानरैः सह, दक्षिणे सुप्रभा गुहायाः समीपे अन्वेषणं कृतवान। मासे समाप्ते, जानकीं न दृष्ट्वा, उक्तवन्तः—'व्यर्थं मरणं; जटायुः एव धन्यः।' सीतायाः कृते, यो जीवनं त्यक्तवान, रावणेन युद्धे हतः—एतत् श्रुत्वा, सम्पतिः वानरान् खाद्यं त्यक्त्वा उक्तवान। 'सः जटायुः मम भ्राता; अहं सूर्यमण्डलं प्राप्तः; सूर्यतापात् रक्षितः, पतत्राणि दग्धानि, आकाशात् पतितः।' 'रामवृत्तान्तश्रवणात्, पुनः पंखानि उद्भूतानि; अहं जानकीं पश्यामि, या अशोकवनं प्रविष्टा, लङ्कायाम् अस्ति।' 'लवणसागरः, शतयोजनविस्तीर्णः, त्रिकूटे, वानराः रामसुग्रीवौ ज्ञात्वा वदन्तु।' नारदः उवाच—सम्पतेः वचनं श्रुत्वा, हनुमान् अङ्गदः च, अन्ये च, समुद्रं दृष्ट्वा, उक्तवन्तः—'कः एतं समुद्रं तरित्वा जीवितुम् शक्नोति?