अग्निपुराणम्

कुम्भात् जलं निष्क्रम्य, तृणगुच्छस्य अग्रभागं स्पृशित्वा, शुद्धेन जलप्रयोगेण पाद्यं, अर्घ्यं, आचमनीयं च समर्पयेत्। ततो वस्त्रकाष्ठेन शरीरेण स्वस्य शुद्धिं कृत्वा, वस्त्रैः सम्यक् आवृत्य, वेदिकायां तं नयेत्। तत्र पूजनं कृत्वा, अग्निकुण्डे होमं प्राणसंयमेन समाचरेत्। हस्तयोः प्रक्षालनं कृत्वा, प्राचीं दिशं प्रति त्रिस्रः रेखाः आङ्कयेत्; दक्षिणदिशतः उत्तरदिशं प्रति त्रिस्रः रेखाः कुर्यात्। आहुत्युदकस्य प्रक्षेपणं कृत्वा, योनिमुद्राम् दर्शयेत्; पञ्चाग्निरूपेण अग्निं ध्यानं कृत्वा, तं वेदिकायाः योनौ स्थापयेत्। पञ्च पात्राणि कुशैः, स्त्रुक्-आदिभिः च यथाविधि विन्यस्येत्; वेदिकायाः परिवेषणानि हस्तपरिमाणानि स्यात्, तैः एव समिधः च काष्ठानि च स्थाप्यन्ते। प्रणीतेन पात्रेण, प्रक्षालनपात्रेण, सर्पिर्भाजनेन च अन्यैः च उपकरणैः सहितम्, द्वौ प्रस्थौ तण्डुलयोः, यमलम्, च व्यामुखम् स्थापयेत्। कुशान् अग्रेण पूर्वदिशं प्रति प्रणीते प्रक्षालनपात्रयोः स्थापयेत्; प्रणीते जलं पूरयित्वा, देवताध्यानं कृत्वा पूजयेत्। प्रणीते अग्रे स्थाप्य, सामग्रीं मध्ये, प्रक्षालनपात्रं जलपूरितं पूजयित्वा दक्षिणे स्थापयेत्। चर्वं वह्नौ पाचयित्वा, ब्राह्मणं दक्षिणे स्थापयेत्; कुशान् पूर्वदिशं प्रति प्रसार्य, ततो वेदिकायाः परिसंवरणं स्थापयेत्। गर्भाधानादि आरभ्य वैष्णवकर्म सम्यक् आचरितव्यम्, गर्भाधानं, जातकर्म, चूडाकर्म च समावेशयेत्। नामकरणादि अन्त्यकर्म पर्यन्तं अष्टाहुतयः दीयन्ते; प्रतिकर्मणि पूर्णाहुतिः स्त्रुक्-चमसाभ्यां यथाक्रमं समर्पयेत्। वेदिकामध्ये रजस्वलां लक्ष्मीं ध्यानं कृत्वा, तस्यां होमं समाचरेत्; सा वेदिकालक्ष्मीः आद्यप्रकृतिरूपिणी त्रिगुणात्मिका वर्ण्यते। सा सर्वभूतयोनिः, सर्वविद्यामन्त्रसमूहस्य च योनिः; अग्निः मोक्षकारणम्, परमात्मा मुक्तिप्रदः। पूर्वे शिरः, कोणेषु भुजौ, ईशान्यां-आग्नेय्यां च जङ्घे, वायव्यां-नैऋत्यां च। उदरं पात्रं कथ्यते, योनिः गर्भः निर्दिष्टः; त्रिगुणानि मेखलाः, एवं ध्यानं कृत्वा दश समिधः प्रबन्धयेत्। पञ्च आहुतयः प्राणवमुद्रया समर्पयेत्; पुनः आघाराहुतिं वाय्वग्न्यन्तां दीयात्, ततः सर्पिर्निर्वपेत्। ईशानान्ते मूलभागे सर्पिर्भागान् समर्पयेत्; उत्तरदिशि द्वादशान्ते, दक्षिणे तद्वत्, मध्ये अपि तथैव। व्याहृतिपाठेन अग्निं शुद्धं ध्यानं कृत्वा, स सप्तजिह्वं, कोटिसूर्यसमप्रभं, विष्णुरूपं मध्ये पद्मस्थं चिन्तयेत्। चन्द्राननं, सूर्यनेत्रं च तं ध्यानं कृत्वा, शताष्टाहुतयः समर्पयेत्; तस्य अर्धं मूलभागेन, दश भागान् अङ्गेषु विधत्ते। अथ अग्निरुवाच—सम्पाताहुतिं कृत्वा, त्रिसिंहमन्त्रेण पवित्राणि संस्कृत्य, तानि शस्त्रमन्त्रेण गुह्यं कृत्वा धारयेत्। पात्रस्थानि वस्त्रैः आवृत्य, बिल्वादिजलैः सम्प्रक्षाल्य, मन्त्रेणैव सम्यगुपसिञ्चेत्। कुम्भस्य पार्श्वे स्थाप्य, आचार्यः रक्षां निवेदयेत्; दन्तकाष्ठेन आमलकफलसमेतैः पूर्वदिशं रेखां आङ्कयेत्। प्रद्युम्नेन सह, भस्म तिलैः दक्षिणे; गोमयमृद्भिः पश्चिमे; अनिरुद्धेन उत्तरदिशि; नारायणेन ईशान्यां च कुर्यात्। ततः हृदि कुशोदकेन, वह्नौ केसररक्तचूर्णम्; शिरसि ईशान्यां धूपं, शिखायां नैऋत्यां च स्थापयेत्। दिव्यं मूलपुष्पं कवचेन वायव्यां स्थाप्येत्; चन्दनजलं, तण्डुलं, दधि, दूर्वा च लघुपात्रे स्थाप्येत्। गृहं त्रिसूत्रेण परितः बद्ध्वा, सिद्धार्थबीजं विक्षिप्य, पूजाक्रमेण स्वस्वं गन्धपवित्रं समर्पयेत्। द्वारपालपादयोः मन्त्रेण, विष्णुकुम्भे च, विष्णोः तेजो हरिप्रियं सर्वपापहरं धारयेत्। सर्वकामदं देवतां तवाङ्गे धारयामि; धूपदीपैः पूज्य, द्वारदेशे गच्छेत्। गन्धपुष्पतण्डुलैः भूषितं पवित्रं शिलायां स्थापयेत्; वैष्णवं पवित्रं तेजस्वि महापातकनाशनम्। धर्मार्थकामसिद्धये स्वाङ्गे धारयामि; आसने सभारम्भे, आचार्याय पवित्रं दद्यात्। गन्धादिभिः, पुष्पतण्डुलैः पूज्य, हरये मूलमन्त्रेण 'विष्णुतेजस्सम्भूत' इति समर्पयेत्। अग्निस्थिताय देवताय दत्त्वा, ततः देवताय प्रार्थयेत्, या क्षीरसिन्धुशय्यायां महाशेषे स्थिताः। प्रातः त्वां पूजयिष्यामि केशव, सन्निधिं कुरु; ततः इन्द्रादिभ्यः दानं दत्वा, विष्णुपार्षदेषु नैवेद्यं समर्पयेत्। ततः देवतानाम् पुरतः, यमलवस्त्रयुक्तं घटं, गन्धद्रव्यैः रोचनाचूर्णकर्पूरकुङ्कुमैः च जलपूरितं स्थापयेत्। गन्धपुष्पादिभिः भूषितं पूजयित्वा, बहिर्मण्डपं गत्वा त्रिषु अभिषिक्तमण्डलेषु सम्यगाचरेत्। तत्र पञ्चगव्यं, दधि, च अग्निसंस्कारकाष्ठानि स्थाप्येत्; पुराणश्रवणं, स्तोत्रपाठं, रात्रौ जागरणं च विधायेत्। दूतानां, बालानां, स्त्रीणां, भोगिनां च, त्वरितसंस्कारः कर्तव्यः, गन्धपवित्रसूतं विना। अथ अग्निरुवाच—सर्वदेवताः पवित्रधारणविधिं संक्षेपेण शृणु। पवित्रं सर्वलक्षणयुक्तं, शुद्धं, सुवर्णमयं वा वह्निमयं वा स्यात्; सर्वपरिवारसमेतः जगदुत्पत्तिस्थानं प्रति गच्छेत्। प्रातः त्वामाह्वयामि; पवित्रं ते दत्तं भवतु। जगत्कर्तः, नमोऽस्तु ते; एतत् पवित्रं गृहाण। एवं विधिना शास्त्रविहितं कर्म, मन्त्रानुसारं, श्रद्धया च सम्यक् आचर्यते, यत्र सर्वं शुद्धिं, पूजनं, होमं, पवित्रधारणं च विधिवत् सम्पद्यते।