अग्निपुराणम्

सर्वे यजमानाः यज्ञोपकरणानि रक्षित्वा, हविर्द्रव्याणि विचिन्वन्ति। मूलमन्त्रमेकं शतं चाष्टवारं जपित्वा, कुशग्रासनिचयं गृहीत्वा, ईशानकोणे कुम्भं स्थापयन्ति, तत्रैव वर्धनीं देवतां समर्पयन्ति। कुम्भस्थे हरिं सर्वाङ्गैः समर्चयन्ति, वर्धन्यां च आयुधं पूजयन्ति। ततः वर्धनीं छिन्नदारया सह गृहं प्रदक्षिणीकृत्य, सिक्त्वा, कुम्भं समानीय, स्थिरे आसने तं सम्पूजयन्ति। पञ्चरत्नवस्त्रशोभिते कुम्भे चन्दनादिभिः हरिमर्चयन्ति, सुवर्णयुक्तायां वर्धन्यां वामभागे आयुधं पूजयन्ति। तत्र समीपे वास्तुलक्ष्मीं भूविनायकं च सम्पूजयन्ति, विष्णोः पीठं स्थापयन्ति, अयनादौ चान्येषु विशेषकालेषु तद्वदाचरन्ति। नवकोणेषु नव पूर्णकुम्भान् निर्मलान् स्थापयन्ति, तेषु पाद्यं, अर्घ्यं, आचमनीयं, पञ्चगव्यं च निधायन्ति। यज्ञारम्भे पूर्वतः कुम्भस्य, पञ्चामृतं, जलं, दधि, क्षीरं, मधु, उष्णं जलं, चतुर्विधं पाद्यं च समर्पयन्ति। पद्मं, श्यामकं, दूर्वा, विष्णुपत्न्यः पाद्याय प्रयुज्यन्ते; अष्टाङ्गसमर्पणं तु यथोक्तं, यवगन्धफलधान्यैः सह क्रियते। कुशं, सिद्धार्थं, तिलादीन् हविर्द्रव्ये ददाति; आचमनीयं लवङ्गकक्कोलयुतं ददाति। मूलमन्त्रेण देवतां स्नापयित्वा, पञ्चामृतैः अपि स्नापयेत्; शुद्धं जलं मध्ये कुम्भे स्थाप्य, तत्रैव देवतां निमज्जयेत्। कुम्भात् जलं निष्क्रान्त्य, गुच्छस्य अग्रं स्पृष्ट्वा, शुद्धजलेन पाद्यं, अर्घ्यं, आचमनीयं च ददाति। शरीरं वस्त्रेण प्रक्षालित्य, वस्त्रैः समलङ्कृत्य, वेदिकां प्रति नेतव्यम्; तत्र पूजां कृत्वा, वह्निकुण्डे होमं प्राणसंयमेन समाचरेत्। हस्तौ प्रक्षालयित्वा, पूर्वदिशं प्रति त्रिरेखा अंकयेत्; दक्षिणतः उत्तरं प्रति त्रिरेखा अंकयेत्। हविर्जलेन सिक्त्वा, योनिमुद्रां दर्शयेत्; पञ्चाग्निरूपेण अग्निं ध्यानं कृत्वा, वेदिकायाः योनौ स्थापयेत्। पञ्चपात्राणि, कुशदर्भास्त्रुक्पात्रादीनि यथायोग्यं विन्यस्य, वेदिकायाः परिधयः हस्तप्रमाणाः, समिधः च दारु च तद्वत् स्थापयेत्। प्रणीतं, प्रोक्षणपात्रं, घृतकुम्भं चादीनि; द्वौ प्रस्थौ तण्डुलयोः, द्वौ युग्मौ, द्वौ विवृतमुखौ च स्थापयेत्। कुशान् अग्रेण पूर्वदिशं प्रणीतप्रोक्षणपात्रयोः स्थापयेत्; प्रणीतं जलेन पूरयित्वा, देवतां ध्यात्वा पूजयेत्। प्रणीतं पुरतः, द्रव्याणि मध्ये स्थाप्य, प्रोक्षणपात्रं जलेन पूरयित्वा पूजयित्वा दक्षिणे स्थापयेत्। चरुं वह्नौ पच्य, ब्राह्मणं दक्षिणे स्थापयेत्; कुशान् पूर्वदिशि प्रसार्य परिधयः स्थापयेत्। वैष्णवकर्म गर्भाधानाद्यादि, गर्भाधानं, जातकर्म, सीमन्तोन्नयनं च समाचरेत्। नामकरणान्तेषु अष्टहोमाः समर्पयेत्, प्रत्येककर्मणि पूर्णाहुतिं, स्रुक्स्रुवाभ्यां समर्पयेत्। मध्यवेदिकायां रजस्वलां लक्ष्मीं ध्यात्वा होमं कुर्यात्; सा वेदिकालक्ष्मीः आद्याप्रकृतिरूपा त्रिगुणात्मिका वर्ण्यते। सा सर्वभूतयोनिः, मन्त्रसङ्ग्रहस्य च; अग्निः मोक्षहेतुः, परमात्मा मोक्षदायकः। पूर्वे शिरः निर्दिष्टं, कोणेषु भुजौ स्थाप्येते; ईशानदक्षिणाग्न्योर्यां जङ्घे, वायव्यनैऋत्योः च। उदरं पात्रं, योनिः गर्भः, त्रिगुणानि मेखलाः; एवं ध्यात्वा दश समिधः सम्पादयेत्। पञ्चपुण्डरीकाहुतिं प्राणमुद्रया समर्पयेत्; पुनः, आघाराहुतिं समर्पयेत्, वायुतेजसि समाप्त्य, ततः पश्चात् घृतं प्रक्षिपेत्। ईशानकोणस्य मूलभागे घृतभागान् दद्यात्; उत्तरदिशि द्वादशान्ते, दक्षिणे तद्वत्, मध्ये अपि तथैव। व्याहृतिपाठेन अग्निं मध्यपद्मस्थं, सप्तजिह्वं, दशम्याः सूर्यसमप्रभं, विष्णुरूपं ध्यात्वा समर्चयेत्। चन्द्राननं, सूर्यनेत्रं अग्निं ध्यात्वा, एकशताष्टाहुतिं दद्यात्; तस्यार्धं मूलमन्त्रेण, दश भागान् अङ्गेषु समर्पयेत्। अग्निरुवाच— सम्पाताहुतिं कृत्वा, त्रिसिंहमन्त्रेण शुद्धिकारकाणि संस्कृत्य, तानि आयुधमन्त्रेण गुह्यं स्थापयेत्। पात्रस्थानि, वस्त्रच्छन्नानि, बिल्वजलेन प्रोक्ष्य, मन्त्रेण सर्वाणि एकत्र पूजयेत्। कुम्भस्य समीपे स्थापयित्वा, आचार्यः रक्षणं निवेदयेत्; दन्तकाष्ठामलकीफलयुग्मेन पूर्वदिशं रेखाः आङ्कयेत्। प्रद्युम्नेन तु भस्मतिलौ दक्षिणे, गोमयमृत्तिका पश्चिमे, अनिरुद्धेन उत्तरदिशि, नारायणेन ईशानकोणे स्थापयेत्। ततः हृदयदेशे कुशजलेन, अग्नौ केसरारक्तचूर्णेन; शिरसि ईशानकोणे धूपेन, केशान्ते नैऋत्ये च। दिव्यं मूलपुष्पं कवचेन वायव्ये, चन्दनजलं, तण्डुलं, दधि, दूर्वा च लघुपात्रे स्थापयेत्। त्रिसूत्रेण गृहं परिव्याप्त्य, सिद्धार्थबीजानि विक्षिप्य, पूजानुक्रमेण स्वस्वगन्धयुक्तं शुद्धिकारकं समर्पयेत्। मन्त्रैः द्वारपालान् पादपालांश्च पूजयित्वा, विष्णुकुम्भे तदर्पयेत्; विष्णोः तेजः शोभनं, सर्वपापविनाशनं। अहं ते शरीरे सर्वकामदां देवतां धारयामि; धूपदीपैः सम्पूज्य, द्वारदेशे गच्छेत्। सुगन्धपुष्पतण्डुलैः शुद्धिकारकं शिलायां स्थापयेत्; वैष्णवः शुद्धिकारकः, महापापविनाशकः। धर्मार्थकामसिद्धये, अहं स्वशरीरे धारयामि; आसने, सभारम्भे, आचार्याय शुद्धिकारकं दद्यात्।