अग्निपुराणम्

हरिणः स्वयमेव रावणादीनां विनाशाय चतुर्धा जातः। तस्मात् दशरथराज्ञः कौसल्यायां रामो जातः। कैकेय्यां भरतः, सुमित्रायां लक्ष्मणश्च, तथा शत्रुघ्नोऽपि तस्य ऋष्यशृङ्गेन यज्ञे निषिक्तं पायसं राज्ञ्यः प्राप्य तस्मात् जाताः। तं पवित्रं हविर्भुज्य, रामादयः पुत्राः पित्रा सह वर्षाणि यापयामासुः। ततो विश्वामित्रस्य याच्ञया राजा तान् यज्ञविघ्ननाशनाय प्रेषयामास। रामं लक्ष्मणेन सह मुनिना प्रेषितवान्; रामः गत्वा शस्त्रास्त्रविद्यां शुश्राव, ताटकां च हत्वा। स मारिचं दूरात् मानवास्त्रेण मोहितवान्, बलवान् सुभाहुं यज्ञविघ्नकरं च सैन्येन सह निहन्ति। सिद्धाश्रमे विश्वामित्रादिभिः सह वसन्, मिथिलाधिपतेः यज्ञं द्रष्टुं भ्रात्रा सह गच्छति धनुः पश्यन्। शतानन्दस्य व्यवस्था, विश्वामित्रमुनेश्च शक्त्या, स यज्ञे सत्कृतः रामाय राज्ञे कथां कथयति। रामः सुलभेन तं धनुः संधाय भङ्क्ति; जनकः वीर्यशुल्केन योषितां योनिरेषा न जातास्त्री, तां सीतां रामाय दत्तवान्। स तां रामाय दत्तवान्; पित्रादीनां संनिपाते रामः जानक्याः विवाहं कृतवान्, लक्ष्मणः अपि उर्मिलां विवाहयामास। श्रुतकीर्तिः माण्डवी च, कुशध्वजस्य कन्ये, जनकस्य अनुजस्य, शत्रुघ्नभरताभ्यां परिणीताः। तां कन्ये जनकेन पूजिते, ताभ्यां परिणीताः। रामो जमदग्निं जित्वा वसिष्ठादिभिः सह प्रस्थितवान्। नारद उवाच—रामः वसिष्ठं मातॄंश्च, अत्रिं च, अनसूयां च स्वपत्नीं, शरभङ्गं सुतिक्ष्णं च प्रणम्य, भ्रात्रे अगस्त्याय च प्रणम्य, अगस्त्येन प्रसादेन धनुः खड्गं च प्राप्य, दण्डकवनं प्रविष्टवान्। जनस्थानस्थितः, पंचवटीमध्ये, गोदावर्याः तीरे, तत्र सुरूपनखा राक्षसी तान् भक्षयितुं आगता। रामं रूपसम्पन्नं दृष्ट्वा सा कामार्ता वदति—'कः त्वं? किमर्थं आगतः? मम वाक्येन पतिः भव।' ततोक्त्वा—'एतौ द्वौ भक्षयिष्यामि'—इति सा तौ प्रति धावति; रामस्य आज्ञया लक्ष्मणः तस्याः नासिकां कर्णौ च छित्त्वा। रक्तस्रावमाना सा भ्रातरं खरं गत्वा—'नासिका विना म्रियामि, खरे! एवं जीवेयं'—इत्युक्तवती। 'सीता रामस्य भार्या, लक्ष्मणः तस्य अनुजः; यदि तयोः रक्तं पिबामि, तदा जीविष्यामि।' खरः—'एवं भवतु'—इत्युक्त्वा, दुषणत्रिशिराभ्यां सह, सहस्रशः तीक्ष्णनेत्रैः राक्षसैः युद्धाय प्रस्थितवान्। रामः तान् युद्धे बाणैः राक्षसान् प्रहारयामास, हस्त्यश्वरथपदातिसैन्यं च यमसादनं प्रापयामास। त्रिशिरः, खरः, दुषणः च युद्धं कुर्वन्तः, तत्र शूर्पणखा लङ्कां गत्वा रावणस्य पादयोः पतिता। क्रुद्धा सा रावणं प्रति—'त्वं न राजा, न रक्षकः; आगच्छ, रामं हन, तस्य भार्यां सीतां हर'—इति उवाच। 'रामलक्ष्मणयोः रक्तपानमेव मम जीवितम्, अन्यथा न।' इति श्रुत्वा रावणः—'एवं भवतु'—इत्युक्त्वा, मारीचं प्रति—'गच्छ'—इति प्राह। 'काञ्चनचित्रमृगः भूत्वा, रामलक्ष्मणौ दूरं नय; सीतायाः सन्निधौ तां हरिष्यामि, अन्यथा तव मृत्युर्निश्चितः।' मारीचः रावणं प्रति—'रामो धनुर्धरः साक्षात् मृत्युर्भवति; रावणहस्ते मरणं श्रेष्ठम्, किन्तु राघवहस्ते मरणं श्रेष्ठतरम्'—इत्युक्त्वा, 'मरणं निश्चितं चेत्, रामेण मरणं श्रेयः'—इति चिन्तयन्, मृगत्वं गत्वा सीतायाः पुरतः पुनः पुनः विचरति। सीतया प्रेरितः रामः तं बाणेन हन्ति; मरणकाले सः मृगः—'हा सीते! हा लक्ष्मण!'—इति क्रन्दति। ततः सौमित्रिः सीतया प्रेरितः दुःखितं रामं प्रति गच्छति; रावणः जटायुषं हत्वा सीतां जग्राह। जटायुषा अङ्गविक्षतेन, जानकीं गोदायां कृत्वा, लङ्कां अशोकवनं नीत्वा, तत्र स्थाप्य, इदं वचनं प्राह—'मम मुख्यपत्नी भव; एषा राक्षसी त्वां पालयतु।' रामः मारीचं हत्वा सौमित्रिं दृष्ट्वा प्रोवाच—'एष माया-मृगः, सौमित्रे, यथा त्वं आगतः; एवं सीता अपहृता, अहं ताम् न अपश्यं।' सः शोकाकुलः विलपन्—'क्व गता त्वं मां विहाय?'—इति, लक्ष्मणेन सान्त्वितः, जानक्याः अन्वेषणं आरब्धवान्। तं दृष्ट्वा जटायुः—'रावणः ताम् अपाहरत्'—इति उक्तवान्। तस्य मृतस्य संस्कारं कृत्वा, कबंधं च हत्वा, अग्रे गतवान्। नारद उवाच—रामः गत्वा तां रात्रिं शोकाकुलः यापयामास; ततः हनूमता सह सः सुग्रीवम् मित्रं कृतवान्। सप्त तालान् एकेन बाणेन विद्ध्वा, पादेन दुन्दुभेः शरीरं दश योजनानि प्रक्षिप्य, शत्रुं वालिनं भ्रातरं हत्वा, किष्किन्धां वानरराज्यं च रुमां च सुग्रीवाय न्यधात्। ऋष्यमूकस्थो वानराधिपः किष्किन्धापतिर्वदति—'त्वं सीतां प्राप्स्यसि, यथा अहं रामाय प्रयतिष्ये।' इति श्रुत्वा, सः माल्यवतः पर्वते चतुर्मास्यव्रतम् आचरितवान्; सुग्रीवः किष्किन्धायां तं द्रष्टुं न आगतः। ततः रामस्य वचनेन लक्ष्मणः—'राघवं प्रति गच्छ; मार्गे विघ्नः नास्ति, येन वालिनां हत्वा गतः'—इति उक्तवान्। 'समयपालनं कुरु, सुग्रीव; वालिपथं मा गच्छ।' सुग्रीवः प्रत्युवाच—'मोहात् कालगतिं न अवेदिषम्।