अग्निपुराणम्

हृदयात् स्रवन्ति नाड्यः, याः इन्द्रियैः ग्राह्याः सन्ति। तासु द्वे नाड्यः, अग्निसोमस्वरूपे, नासिकाग्रभागे स्थिते। योगस्य गुह्यम् अभ्यासेन, शरीरवायुम् जित्वा, जपध्यानपरः साधकः मन्त्रलक्षणम् प्राप्नोति। तत्त्वानि तेषां सूक्ष्मस्वरूपाणि च शुद्ध्वा, योगाभ्यासेन इच्छया, अणिमादि सिद्धिः लभ्यते; विरक्तः तु ताः अतिक्रामति। दिव्यतत्त्वयुक्तात् तत्त्वात् इन्द्रियग्रहात् विमुक्तिः भवति। अग्निः उवाच— आत्मनः परस्य च रक्षां मार्जनाख्यां प्रवक्ष्यामि। तया जनः दुःखात् विमुक्तः सुखम् प्राप्नोति। पुनः अग्निः उवाच— पवित्रारोहणस्य विधिं हरिपूजनस्य वर्षफलम् च वक्ष्यामि। आषाढारम्भात् कार्तिकान्तपर्यन्तम्, आद्यः दिवसः पवित्रदानाय नियतः। श्री, गौरी, गणेशः, सरस्वती, गुहः, सूर्यस्य मातरः, दुर्गा, नागाः, ऋषिः, हरिः, मन्मथः— एतेषां देवतानां पवित्रदिवसः भक्तस्य भावानुसारः, द्वितीयादिवसात् क्रमशः शिवाय ब्रह्मणे च। पवित्रारोहणविधौ, मन्त्रादिव्यतिरिक्तम्, सुवर्णरजतताम्रसूत्रकर्पासादि युक्तम्। ब्राह्मणस्त्रीणां कृतः सूत्रः, वा शुद्धः, त्रिस्थितम् कृत्वा पवित्रम् निर्मातव्यम्। एकशताष्टाधिकम्, वा तस्यार्धम् श्रेष्ठम्, यथाऽखिलम् विधिपूर्त्यर्थम्, भगवन्, तव नियमनुसारम्। एवं कृत्वा, यत्र पवित्रम् तत्र, भगवन्, विघ्नाभावः, जयः, अक्षयत्वं च प्रार्थ्यते। आरम्भे चक्रस्य, गायत्र्या बद्धव्यम्— "ॐ नारायणं ध्यायेम, वासुदेवं सन्दधामहे"। विष्णुः प्रेरयतु, देवाधिपानुसारम्; जानु-नाभि-नासिकान्तम् पवित्रम् प्रतिमासु स्थाप्यते। हारः पादान्तम् गच्छेत्, वा वनहारः एकसहस्राष्टाधिकः, वा नियमेन द्विगुणः षोडशाङ्गुलः। मध्ये, सूत्रे, पत्रे, मन्त्रे, चक्रान्ते च; पवित्रम् एकचक्रकम् पद्मवत्, चक्रे अङ्गुलमात्रम्। वेद्यां सप्तविंशतिः स्वाङ्गुलपरिमाणम्; आचार्याणां, पितृणां, मातृणां च सूत्राणि ग्रन्थे निर्दिष्टानि। अन्तः द्वादशग्रन्थिः, सुगन्धपवित्रे अपि; आरम्भे द्व्यङ्गुलम्, द्विहारम् एकशताष्टाधिकम्। सूर्याय चतुर्विंशतिः, षड्विंशतिः वा हारः; अनामिका, मध्यमा, अङ्गुष्ठेन, हारकामैः, मन्दारम्भः। कनिष्ठा अन्यश्च, वा द्वादशग्रन्थिः पवित्रे; सूर्याय, घटाय, अग्नये च, वैष्णवदृष्टिः। आसनपरिमाणम् अन्ते मेखलायाः, यथाशक्ति सूत्रग्रन्थिः वैष्णवोपचाराय। सप्तदशसूत्राणि, त्रिभागानि सूत्रे विभक्तानि; रोचना, अगुरु, कर्पूर, हरिद्रा, कुङ्कुमादि युक्तानि। पुरुषः चन्दनादिभिः अलङ्कृत्य, स्नान, सन्ध्यादिकम् कृत्वा, एकादशीदिवसे भगवतः हरिः यज्ञशालायां पूजनीयः। सर्वोपचारिणां वेद्यां बलिः दातव्यः; क्षेत्रपालाय द्वारस्थे वस्त्रं, द्वारे धनं च। धात्रे, दक्षाय, विधात्रे, गङ्गायामुनायाः, शङ्खपद्मनिधिभ्यः पूजाऽनुष्ठेयः; मध्ये, स्थलात् दोषनिष्कासनम्। "ॐ ह्रूं हः फट् ह्रं", गन्धतत्त्वस्य सूक्ष्मम् उपसंहरामि, नमः; "ॐ ह्रूं हः फट् ह्रूं", रसतत्त्वस्य सूक्ष्मम् उपसंहरामि, नमः; "ॐ ह्रूं हः फट् ह्रूं", रूपतत्त्वस्य सूक्ष्मम् उपसंहरामि, नमः; "ॐ ह्रूं हः फट् ह्रूं", स्पर्शतत्त्वस्य सूक्ष्मम् उपसंहरामि, नमः; "ॐ ह्रूं हः फट् ह्रूं", शब्दतत्त्वस्य सूक्ष्मम् उपसंहरामि, नमः। पञ्चोपसंहारैः, पृथिवीमण्डलम्, चतुर्भुजम्, पीतम्, दृढम्, वज्रमुद्रितम्, गन्धतत्त्वरूपेण ध्यायेत्। इन्द्रम् मध्यपादयोः अधिष्ठातृदेवताम् ध्यायेत्; शुद्धरसतत्त्वेन अभिषिक्त्वा, तत् उपसंहरेत्। "ॐ ह्रीं हः फट् ह्रूं", रसतत्त्वस्य सूक्ष्मम् उपसंहरामि, नमः; "ॐ ह्रूं हः फट्", रूपतत्त्वस्य सूक्ष्मम् उपसंहरामि, नमः; "ॐ ह्रीं हः फट् ह्रूं", स्पर्शतत्त्वस्य सूक्ष्मम् उपसंहरामि, नमः; "ॐ ह्रीं हः फट् ह्रूं", शब्दतत्त्वस्य सूक्ष्मम् उपसंहरामि, नमः। जानुनाभिमध्ये, श्वेतम्, पद्मचिह्नितम्, श्वेतवर्णम्, अर्धचन्द्राकारम्, वरुणम् देवताम् ध्यायेत्। चतुर्वुपसंहारैः शुद्धरसतत्त्वम् उपसंहरेत्; रूपतत्त्वैः रूपतत्त्वम् अपि उपसंहरेत्। "ॐ ह्रूं हः फट् ह्रूं", पृथिवीतत्त्वस्य सूक्ष्मम् उपसंहरामि, नमः; "ह्रूं हः फट् ह्रूं", स्पर्शतत्त्वस्य सूक्ष्मम् उपसंहरामि, नमः; "ॐ ह्रूं हः फट् ह्रूं", शब्दतत्त्वस्य सूक्ष्मम् उपसंहरामि, नमः। त्र्युपसंहारैः, अग्निमण्डलम्, त्रिकोणम्, नाभिकण्ठयोः मध्ये, रक्तम्, स्वस्तिकचिह्नितम्, ध्यायेत्। अग्निम् अधिष्ठातृदेवताम् ध्यायेत्; शुद्धस्पर्शतत्त्वम् उपसंहरेत्। "ॐ ह्रौं हः फट् ह्रूं", स्पर्शतत्त्वस्य सूक्ष्मम् उपसंहरामि, नमः; "ॐ ह्रौं हः फट् ह्रूं", शब्दतत्त्वस्य सूक्ष्मम् उपसंहरामि, नमः। द्व्युपसंहारैः, धूमवर्णम्, शुद्धचन्द्रचिह्नितम्, ध्यानयोगेन स्पर्शतत्त्वम् शब्दतत्त्वम् उपसंहरेत्। "ॐ ह्रौं हः फट् ह्रूं", शब्दतत्त्वस्य सूक्ष्मम् उपसंहरामि, नमः; एकोपसंहारैः, आकाशम् शुद्धस्फटिकवत्, नासिकाग्रभागे स्थितम्, उपसंहरेत्। शोषणादिभिः, एतत् क्रमेन स्थलम् शुद्ध्वा; पादाद्यच्छिरः पर्यन्तम् शरीरम् शुष्कम् ध्यायेत्। "यं" "वं" अक्षराभ्याम्, शरीरम् अग्निहारमालया आवृतम्; एवं, शरीरम् ब्रह्मरन्ध्रद्वारा निर्गम्यते। बिन्दुम् अमृतरूपम् ध्यायित्वा, तेन शरीरम् भस्मना प्लावयेत्; एवं, शरीरम् दिव्यं भवति। हस्तशरीरे न्यासं कृत्वा, मानसपूजां कुर्यात्; हृदयपद्मे मानसपुष्पादिभिः विष्णुम् सहाङ्गैः पूजयेत्। मूलमन्त्रेण, देवाधिपम्, भोगमोक्षप्रदं पूजयेत्— "स्वागतम् देवाधिप, केशव, इह सन्निधिं कुरु"। यथायुक्तम् मानसपूजां स्वीकुर्यात्; अधारशक्तिः कूर्मः, अनन्तः पूजनीयः, ततः पृथिवी। मध्ये, अग्न्यादीन्, धर्मादीन्, इन्द्रं च अधर्मप्रधानम्; मध्ये पद्मम्, मायाऽविद्याख्यानि तत्त्वानि च।