अग्निपुराणम्

तथा अन्येन लक्षेण मन्त्रः क्षेत्रे सुसंस्थाप्यते, यथापूर्वं बीजानां होमः समः कथितः। पूर्वं यज्ञादिकं मन्त्रसेवनं दशांशमितं प्रोक्तम्; प्रारम्भिककर्मणि मासव्रतम् आचरितव्यम्। वामपादं भूमौ स्थाप्य, दानं न गृह्णीयात्; एवं द्विगुणत्रिगुणेन मध्योत्कृष्टसिद्धिः प्राप्त्यते। अहं मन्त्रस्य ध्यानं वर्णयिष्यामि, येन मन्त्रजन्यं फलम् अभिजायते; स्थूलं शब्दरूपं बाह्यं रूपं मन्यते। सूक्ष्मं रूपं तेजस्वि हृदयस्थं चित्तमयं, चित्तातीतं परमं उच्यते। अन्यैः हृदयस्थितं चित्तमयं रूपं नित्यं स्मृतम्; स्थूलं ‘विराट्’ उच्यते, सूक्ष्मं ‘लिङ्ग’ संज्ञया। चित्तातीतं रूपं दिव्यं उच्यते; चेतना अव्ययदीप्तिः हृदयपद्मनिवासिनी। बीजं बीजोत्थं कदम्बपुष्परूपं ध्यानं कुर्यात्; घटे दीपः यथा, तस्य ज्वाला निवारिता। एवं मन्त्रेश्वरः हृदि एकीकृतः स्थितः; घटे बहुसूत्रेषु यथा, तद्वत् बीजरश्मयः। बीजस्य रश्मयः नाड्यः प्रवृत्ताः, बहिः प्रसारिताः; ततः दिव्यदेहम् आदाय चमन्ति। हृदयात् नाड्यः इन्द्रियगोचराः प्रवर्तन्ते; तयोः अग्निसोमस्वरूपे द्वे नासाग्रस्थे। योगस्य गुह्याभ्यासेन, देहवायुम् विजित्य, जपध्याननिष्ठः साधकः मन्त्रलक्षणम् आप्नोति। तत्त्वानि सूक्ष्मरूपाणि शुद्ध्वा, कामेन योगाभ्यासेन, अणिमा-आदि सिद्धयः प्राप्त्यन्ते; विरक्तः तान् अतिक्रामति। दिव्यतत्त्वयुक्तात् भूतात् इन्द्रियग्रहात् विमुक्तिः स्यात्। अग्निः उवाच – आत्मनः परस्य च रक्षणं मार्जनाख्यं कथयामि; येन जनः दुःखात् विमुक्तः सुखं प्राप्नोति। अग्निः पुनः उवाच – पवित्रारोहणविधिं हरिसंवत्सरपूजाफलम् च वर्णयामि। आषाढारम्भात् कार्तिकान्तम्, आद्यदिनम् पवित्रदानाय निश्चितम्। श्री, गौरी, गणेशः, सरस्वती, गुहः, सूर्यमातरः, दुर्गा, नागाः, ऋषिः, हरिः, मन्मथः, शिवः, ब्रह्मा – एवं द्वितीयदिनादि क्रमशः; यं देवम् भक्तः आराधयति, तस्य तदा पवित्रदिवसः। पवित्रारोहणे विधिः सदृशः, मन्त्रादिव्यतिरिक्तः; सुवर्णरजताम्बुकपोतन्तुशुद्धवस्त्रादि। ब्राह्मणस्त्री-निर्मितः तन्तुः, तदभावे शुद्धः; त्रिस्थितः तन्तुः पवित्रं निर्मीयात्। शताधिकं अष्टोत्तरं, तदर्धं श्रेष्ठाय; यथानिर्दिष्टं भगवन्, विधिपूर्त्यर्थम्। एवं कृतं भगवन्, यत्र पवित्रं तत्र; विघ्नो न भूयात्, जयं अक्षयत्वं देहि। प्रार्थनां कृत्वा, मण्डलारम्भे गायत्र्या बद्ध्वा – ‘ॐ नारायणं ध्यायामः, वासुदेवं ध्यानयामः’। विष्णुः प्रेरयतु, देवेशानुसारम्; जानुनाभिनासिकान्तम्, पवित्रं प्रतिमासु स्थाप्यते। हारः पादान्तं यावत्, अथवा वनहारः अष्टोत्तरशताधिकः; अथवा नियमानुसारः द्विगुणः षोडशाङ्गुलः। मध्यं, सूत्रं, पत्रं, मन्त्रं, मण्डलान्तं; पवित्रं एकचक्रपद्मवत्, मण्डलमितम् अङ्गुलम्। वेदिपरि सप्तविंशतिः स्वाङ्गुलप्रमाणम्; आचार्यपितृमातृसूत्राणि ग्रन्थे। अन्तः द्वादशग्रामः, सुगन्धिपवित्रे अपि; आरम्भे द्व्यङ्गुलम्, द्विःहारः अष्टोत्तरशतः। अथवा सूर्याय चतुर्विंशतिः षड्विंशतिः वा; अंगुष्ठमध्यामानामिकाभिः हारकामिनां, मन्दारम्भे। कनिष्ठानामिके वा द्वादशग्रामः पवित्रे; सूर्यघटाग्न्यर्थं, वैष्णवदृष्टिः। आसनप्रमाणं अन्ते मेखलायाः; यथाशक्ति सूत्रग्रामः वैष्णवसेवके। अथवा सप्तदशसूत्राणि त्रिभागानि सूत्रेण; रोचनागुरुकरपुरहरिद्राकुङ्कुमादिभिः। पुरुषः चन्दनादिभिः अलङ्करोति, स्नानसन्ध्यादिकं कुर्यात्; एकादश्यां भगवतः हरिः यज्ञशालायां पूज्यते। वेदिपरि सर्वसेवकानां बलिः दातव्यः; द्वारस्थे क्षेत्रपालाय वस्त्रं, द्वारे धनं च। धात्रे, दक्षे, विधात्रे, गङ्गायमुनयोः, शङ्खपद्मनिधिषु पूजां कुर्यात्; मध्ये क्षेत्रदोषनिष्कासनम्। ‘ॐ ह्रूं हः फट् ह्रं’ – गन्धसूक्ष्मतत्त्वं संहरामि, नमः; ‘ॐ ह्रूं हः फट् ह्रूं’ – रससूक्ष्मतत्त्वं संहरामि, नमः; ‘ॐ ह्रूं हः फट् ह्रूं’ – रूपसूक्ष्मतत्त्वं संहरामि, नमः; ‘ॐ ह्रूं हः फट् ह्रूं’ – स्पर्शसूक्ष्मतत्त्वं संहरामि, नमः; ‘ॐ ह्रूं हः फट् ह्रूं’ – शब्दसूक्ष्मतत्त्वं संहरामि, नमः। पञ्चसंहारैः पृथिव्यामण्डलं, चतुर्बुजं, पीतं, वज्रचिह्नं, गन्धतत्त्वरूपं ध्यायेत्। इन्द्रं मध्ये पादयुग्मस्य अधिष्ठातृदेवताम् ध्यायेत्; ततः शुद्धरसतत्त्वेन अभिषिक्त्वा तं संहरेत्। ‘ॐ ह्रीं हः फट् ह्रूं’ – रससूक्ष्मतत्त्वं संहरामि, नमः; ‘ॐ ह्रूं हः फट्’ – रूपसूक्ष्मतत्त्वं संहरामि, नमः; ‘ॐ ह्रीं हः फट् ह्रूं’ – स्पर्शसूक्ष्मतत्त्वं संहरामि, नमः; ‘ॐ ह्रीं हः फट् ह्रूं’ – शब्दसूक्ष्मतत्त्वं संहरामि, नमः। जानुनाभिस्थले, श्वेतं, पद्मचिह्नं, श्वेतवर्णं, अर्धचन्द्ररूपं, वरुणं देवतां ध्यायेत्। चतुर्भिः संहारैः शुद्धरसतत्त्वं संहरेत्; रूपतत्त्वैः रूपतत्त्वं अपि संहरेत्। ‘ॐ ह्रूं हः फट् ह्रूं’ – पृथिवीतत्त्वं संहरामि, नमः; ‘ह्रूं हः फट् ह्रूं’ – स्पर्शतत्त्वं संहरामि, नमः; ‘ॐ ह्रूं हः फट् ह्रूं’ – शब्दतत्त्वं संहरामि, नमः। त्रिसंहारैः अग्निमण्डलं त्रिकोणं, नाभिकण्ठयोर्यत्र, रक्तं, स्वस्तिकचिह्नं, तद्रूपं ध्यायेत्। एवं विधिना मन्त्रध्यानं, पवित्रारोहणं, तत्त्वसंहारं च विधिपूर्वकं आचार्यः आचरति, यथा शास्त्रे निर्दिष्टम्।