अग्निपुराणम्

नारदः उवाच— मध्ये पद्मस्य ब्रह्माणं सर्वाङ्गैः सम्यक् पूजयेत्। पूर्वदले पद्मनाभं, दक्षिणपूर्वदले प्रकृतिं, दक्षिणदले पुरुषं पूजयेत्। पुरुषस्य दक्षिणे अग्निं, नैऋत्ये वरुणवायू, पश्चिमदले आदित्यं, वायव्यां ऋग्यजू, उत्तरदले ईशानं पूजयेत्। द्वितीयवृत्ते इन्द्रादिदेवान् षोडश पूजयेत्। सामाथर्वणौ, आकाशवायूतेजः, जलं च तत्र पूजनीयम्। पृथिवीं, मनः, श्रोत्रं, त्वचं, चक्षुः, जिह्वां, घ्राणं, च षोडशमं भूर्भुवःस्वरित्येतानि पूजयेत्। महः, जनः, तपः, सत्यं, अग्निष्टोमादीन् यज्ञांश्च पूजयेत्। अत्रिरात्रं, उक्त्थं, षोडशीं, वाजपेयमिति। अत्रिरात्रं सम्यक् पूजयित्वा, आप्तोर्यामं पूजयेत्। मनः, बुद्धिं, अहंकारं, शब्दं, स्पर्शं, रूपं च पूजयेत्। रसगन्धौ च, चतुर्विंशतिदलेषु क्रमेण, प्राणं, मनसः पतिं, पञ्चेन्द्रियाणि, प्रकृतिं, शब्दतत्त्वं च पूजयेत्। वसुदेवादिभिः रूपैः दशभिः सह, मनः, श्रोत्रं, त्वक्, चक्षुः, जिह्वां च पूजयेत्। घ्राणं, वाक्, हस्तौ, पादौ— एते द्वात्रिंशत् दलेषु पूजनीयाः। चतुर्थवृत्ते तेषां सर्वाङ्गैः सहितानां पूजनं कुर्यात्। गुदं, उपस्थं, मासेश्वरान् द्वादश पूजयेत्। बहिर्वृत्ते षड्वर्गान् पुरुषोत्तमादीन् पूजयेत्। चक्रपद्मे मासेश्वरान् क्रमशः पूजयेत्, अष्टौ प्रकृतयः, षट्, पञ्च, चत्वारः चान्ये पूजनीयाः। ततो यन्त्ररेखाः लिखेत्। शृणु, गर्भं पीतवर्णं, सर्वाणि दलानि शुक्लानि समानि च। द्विहस्ताङ्गुलपरिमाणानि दलानि, एकहस्ते तदर्धानि, सर्वाणि शुक्लानि। संयोज्य पद्मं शुक्लवर्णेन संधिषु, कृष्णेन वा नीलवर्णेन यथेष्टम्। केशराणि रक्तपीतानि, कोणे कोणे रक्तवर्णं पूरयेत्। योगपीठं सर्ववर्णैः यथेष्टं भूषयेत्। लतान्, छत्त्राणि, पत्राणि, इत्यादिभिः रचनां शोभयेत्। आसनद्वारे शुक्लं शोभायै, रक्तं श्रीये, पीतं च योजयेत्। नीलवर्णेन भूषणं, कोणे शुक्लवर्णं पूरयेत्। भद्रकस्य पूरणं तथा अन्येषां च। आरकबीजानि कृष्णानि रक्तरेखावन्ति, रक्तात् कृष्णानि, बहिः शुक्लकृष्णरक्तरेखाः, पीता बहिर्लेखाः। तण्डुलादिपिष्टं शुक्लवर्णं, कुसुमादिपिष्टं रक्तं, हरिद्रापिष्टं पीतम्, भस्मीकृतधान्यपिष्टं कृष्णवर्णम्। शमीपत्रादिभिः बीजानि कृष्णानि, तेषां लक्ष्माणि अपि कृष्णानि। मन्त्राणां विद्यायाः च चतुःलक्षं परिमाणम्। बुद्धिविद्यायाः दशसहस्रं, स्तोत्राणां सहस्रं, पूर्वं लक्षेण मन्त्रात्मा शुद्ध्यति। अन्येन लक्षेण मन्त्रः क्षेत्रे प्रतिष्ठितः। पूर्वं बीजानां होमः तुल्यः उक्तः। पूर्वसेवा मन्त्रादीनां दशमांशः स्मृतः। पूर्वकर्मणि मासव्रतम् आचरेत्। वामपदं भूमौ स्थापयेत्, दानं न गृह्णीयात्। एवं द्विगुणत्रिगुणेन मध्यमोत्तमसिद्धयः सिध्यन्ति। मन्त्रस्य ध्यानं प्रवक्ष्यामि, येन मन्त्रसम्भवः फलम्। स्थूलं शब्दात्मकं रूपम् बाह्यम् इति मन्यते। सूक्ष्मं तेजोमयं हृदि स्थितं, चिन्मयं, तदविकल्पं परं स्मृतम्। अन्येषां हृदि स्थितं चिन्मयं रूपं स्मर्यते। स्थूलं विराट्, सूक्ष्मं लिङ्गमिति। विकल्परहितं रूपं दिव्यम्, चैतन्यम् अक्षयतेजः, हृदयं पद्मे स्थितम्। बीजं बीजसम्भूतं कदम्बपुष्पवद् ध्यानं कुर्यात्। घटमध्ये दीपवन्निव स्थितं, ज्वालया संयमितम्। एवं मन्त्रपतिः हृदि एकीकृतः एक एव तिष्ठति। यथा छिद्रयुक्तघटे, तथा मापनां रश्मयः। ते रश्मयः बहिः प्रसार्यन्ते, बीजरश्मयः नाड्याः बहिः यथा। ततो दिव्यशरीरधारणात् प्रकाशमानः स्थितः। हृदयात् नाड्यः प्रवर्तन्ते, इन्द्रियसंवेद्याः। तासां द्वे नाड्यौ, अग्निसोमस्वरूपे, नासाग्रे स्थिते। गूढयोगाभ्यासेन, वायुम् अभिभूय, जपध्यानरतः साधकः मन्त्रलक्षणम् आप्नोति। तत्त्वानि सूक्ष्माणि च शुद्ध्वा, योगाभ्यासेन इच्छया, अणिमादिसिद्धयः लभ्यन्ते; वैराग्येण ताः अतिक्राम्यन्ति। दैवसम्पन्नतत्त्वात् इन्द्रियग्रहात् विमुक्तिः स्यात्। अग्निः उवाच— आत्मनश्चान्यस्य च रक्षां, मार्जनाख्यां प्रवक्ष्यामि। तेन दुःखात् विमुक्तः सुखम् आप्नोति जनः। अग्निः पुनः उवाच— पवित्रारोहणस्य विधिं हरिपूजनस्य वर्षफलम् च प्रवक्ष्यामि। आषाढादारभ्य कार्तिकान्तं, प्रथमदिनं पवित्रदानाय। श्री, गौरी, गणेश, सरस्वती, गुह, सूर्यमातरः, दुर्गा, नागाः, ऋषिः, हरिः, मन्मथः च तत्र पूजनीयाः। तथा शिवब्रह्मणोः, द्वितीयादिने क्रमशः। यं देवमेकाग्रचित्तः भक्तः सेवते, तस्यैव स दिनः पवित्रदिने स्मृतः। पवित्रारोहणविधौ, मन्त्रादिव्यतिरिक्तं सर्वं सममेव। सुवर्णराजतताम्रसूत्रक्षौमादीनि योजयेत्। ब्राह्मण्या स्त्रीणां कृतसूत्रं, अथवा शुद्धं, त्रिगुणं कृत्वा, तेन पवित्रं निर्मीयात्। एवं नारदेन पृष्टे, भगवतः आज्ञया, पूजनक्रियायाः, यन्त्रविधानस्य, मन्त्रसाधनस्य, ध्यानस्य, योगस्य, पवित्रारोहणस्य च रहस्यं सम्यक् निरूपितम्।