अग्निपुराणम्

श्रूयतां, भगवतः अग्निपुराणस्य विधानं यथोक्तं। यदि द्वे हस्ते स्तः, तर्हि एकहस्तपरिमाणं माप्यते; यथा यथा द्वारैः गच्छति, तथा तथा वृद्धिः क्रियते। वेदिरेषा चतुरस्रा कार्या, तत्र चक्रं कमलं च अंकनीयम्। अर्धं कमलस्य नवभिः निर्मीयते, नाभिः त्रिभिः परिगण्यते। अष्टद्वाराणि कारयेत्, चतुर्भिः अङ्गुलिप्रमाणेन तिरः परिसंवृतिः स्यात्। क्षेत्रं त्रिधा विभाग्य, द्वयोः मध्ये चिह्नानि कर्तव्यानि, अन्तःशब्दसिद्धये तत्र रेखाः आहताः अंकनीयाः। नीलोत्पलदलाकाराणि वा मातुलुङ्गफलवत् वा, दीर्घोत्पलपत्राणि वा इच्छया अंकनीयानि। बहिर्वर्तुलं तिरः, अधःसन्धिव्यवस्थायाम्, परिभ्रम्य च मध्यसन्धिस्थे दलमूले परिभ्रमयेत्। दलमध्यस्थितः समं मध्यकाष्ठं परिभ्रमयेत्; एवं समानीन्यन्यानी दलानि, मातुलुङ्गाकाराणि सम्यक् साधनीयानि। क्षेत्रं सप्तधा विभाग्य, समं चतुर्दशभागं कुर्यात्; द्विधा विभागे शतेन च, षण्णवत्यधिकानि ज्ञेयानि। तेषां चतुर्णां मध्ये शुभचिह्नं चित्रयेत्, तानि च परिव्याप्तानि, मार्गेषु च दिशासु चिह्नानि स्थापयेत्। पुनः मार्गेषु सर्वतोऽपि कमलानि समीकुर्यात्; मध्ये भागेषु प्रतिदिशं द्वे द्वे शुद्धीकुर्यात्, ग्रीवायाः कृते। बहिः चतुर्द्वे, ततः त्रयस्त्रयः अपि अपसार्यन्ते; ग्रीवासमीपे बहिः एकं भूषणं विधीयते। बहिर्मूलकोणेषु सप्तसप्त सीमासु त्रिणि त्रिणि देशानि विशुद्धानि कुर्यात्; मण्डलं नवधा भवति, तत्र नवविधे विषये हरिः पूजनीयः। एवं सिद्धे मण्डले सहस्रचतुर्विंशतिप्रकोष्ठयुक्तं वर्ण्यते, मध्ये षोडशभागयुक्तं। शुभपरिखां चित्रयित्वा पार्श्वे पङ्क्तिं विशोध्य, षोडशभागैः आठ शुभपरिखाः दिशासु चिह्नयेत्। ततः पङ्क्तिं विशोध्य, तद्वद् षोडश शुभपरिखाः कृत्वा, सर्वतोऽपि पङ्क्तिं विशोध्य व्यवस्थितिं कुर्यात्। द्वारेषु दिशासु, द्वादशभागानि, त्रयत्रयाणि क्रमशः; षट् अपसार्य, मध्ये च पार्श्वयोः चत्वारः शिष्यन्ते। चत्वारः अन्तः, द्वौ बहिः, शोभायै विशुद्धाः; उपद्वारस्थापनाय त्रयः अन्तः, पञ्च बहिः। एवं शोभायै विशोध्य, यथापूर्वं विन्यस्येत्; बहिर्मूलकोणेषु सप्तसप्त सीमासु त्रिणि त्रिणि देशानि विशोधनीयानि। पञ्चत्रिंशद्विधे विन्यस्ते, मध्ये परमं ब्रह्म पूज्यते; पूर्वकमले वासुदेवादीन् क्रमशः पूजयेत्। पूर्वकमले वराहं पूज्य, ततोऽन्येषां विन्यासानां षड्विंशतितमपर्यन्तं पूजयेत्। यथोक्तं, सर्वमपि विन्यासं एकस्मिन्नेव कमले क्रमशः पूजयेत्; एवं यज्ञं पण्डिता मन्यन्ते। सप्त रूपभेदेन अव्ययत्वेन परिगण्यन्ते; चत्वारिंशद् हस्तपरिमितं क्षेत्रं यथाक्रमं विभाग्यते। प्रतिकं सप्तधा विभाग्य, एकं द्विधा पुनः; चतुःषष्टिः सप्तशतानि, सहस्रप्रकोष्ठानि भवन्ति। शुभपरिखा च मध्ये षोडशभागयुक्तं प्रकोष्ठं; पार्श्वे पङ्क्तिः, आठ शुभपरिखाः, लघुपङ्क्तिश्च। षोडश पङ्क्तयः च पङ्क्तिः, चतुर्विंशतिः कमलानि; द्वात्रिंशद् पङ्क्तिकमलानि, ताः च पङ्क्तिलघुपङ्क्तिजातानि। ततः चत्वारिंशत् पङ्क्तयः, तिस्रः शेषाः; द्वाराणां शोभा च दिशासु विराजते, मध्ये च अपसार्यते। द्वयोः, चतुर्णां, षण्णां द्वारस्थापनाय, चतुर्दिशं अपसार्यते; पञ्च, त्रयः, एकं बहिः, शोभनानां उपद्वारस्थापनाय। द्वारेषु, अन्तः पार्श्वयोः, मध्ये चत्वारः; द्वौ द्वौ अपसार्य, षट् भूषणानि स्युः। एका दिशि चत्वारः संख्या, यथानिर्देशम्। प्रतिदिशं त्रयः द्वाराणि, प्रतिकर्णे पञ्च पञ्च पङ्क्त्याः विन्यासः। एवं परिखाः विनिर्मिताः, तथा मानवमेधायाः शुभमण्डलं स्थाप्यते। नारद उवाच—मध्ये कमले ब्रह्माणं सर्वाङ्गैः पूजयेत्, पूर्वदले पद्मनाभं, आग्नेयदले प्रकृतिं, दक्षिणदले पुरुषं। पुरुषस्य दक्षिणे अग्निं पूजयेत्, नैऋत्ये वरुणं वायुं च; पश्चिमदले आदित्यं, वायव्ये ऋग्यजूंषि, उत्तरदले ईशानं पूजयेत्। द्वितीयदले इन्द्रादीन् षोडश देवतान् पूजयेत्; तत्र साम, अथर्वा, आकाश, वायु, तेजः, ततः जलं च। पृथिवीं, मनः, श्रोत्रं, त्वक्, चक्षुः, तथा जिह्वा, घ्राणं च, षोडशमं भूर्भुवःस्वरित्यादीन्। महः, जनः, तपः, सत्यं, अग्निष्टोमं च; अतिरात्र, उक्त, षोडशी, वाजपेययज्ञांश्च। अतिरात्रं सम्यक् पूज्य, आप्तोर्यामं पूजयेत्; मनः, बुद्धिं, अहंकारं, शब्दं, स्पर्शं, रूपं च। रसगन्धौ च चतुर्विंशतिदलेषु क्रमशः पूजयेत्; प्राणं, मनसः पतिं, पञ्चेन्द्रियाणि, प्रकृतिं, शब्दतत्त्वं च। वासुदेवाद्याकाररूपाणि दश पूजयेत्; मनः, श्रोत्रं, त्वक्, चक्षुः, जिह्वां च। घ्राणं, वाक्, हस्तौ, पादौ—एते द्वात्रिंशत् कमलदलानि पूजयेत्; चतुर्थपरिखायां तेषां सहाङ्गानां गणानां च पूजनं कुर्यात्। गुदं, उपस्थं, मासेशान् द्वादश पूजयेत्; बहिः परिखायां षड्गणान् पुरुषोत्तमादीन् पूजयेत्। एवं, भगवन्, मण्डलरचनायाः विधानं, पूजनविधिं च, यथाशास्त्रं संक्षिप्य सम्यक् निवेदितम्।