अग्निपुराणम्

मन्दिरनिर्माणस्य शुभे काले, तत्र पार्श्वे, चक्रवद्व्यवस्थिताः षट् भ्रान्तयः सन्ति, ताभिः द्वादश मत्स्याः कल्पिताः, तेषां सह एकं द्विपत्रं पद्मं निर्मीयते। पञ्चपत्ररूपसिद्ध्यर्थं तत्रान्ये द्विपङ्क्तयः क्रियन्ते, चतुर्दिशं चाङ्गानि यथायोग्यं रेख्यन्ते। त्रिषु कोणेषु पादार्थान् स्थापयेत्, शेषयोः द्वयोः कोणयोः युग्मानि स्थापनीयानि; चतुर्दिशं चाङ्गानि चिह्नयेत्। ततः दिशासु द्वे पङ्क्ती लुप्यन्ते मार्गस्य कृते; चतुर्दिशं चतुर्द्वाराणि निर्मीयन्ते। द्वारपार्श्वयोः प्राज्ञैः अष्टाभरणानि कार्याणि, तेषां च पार्श्वयोः तावत्संख्यकानि उपाभरणानि निर्दिष्टानि। उपाभरणसमीपे कोणाः चिह्नयितव्याः, चतुर्दिशं च द्वौ-द्वौ मध्ये कक्षेषु विचार्यन्ते। बहिः पार्श्वयोः चतुर्धा चिह्नयेत्, शोभायै पत्रस्य पार्श्वयोः त्रिणि-त्रिणि लुप्यन्ते। एवं प्रतिलोमेन उपाभरणानि कार्याणि; कोणस्य अन्तर्बहिर्भागे त्रिणि-त्रिणि द्विधा विभाग्य विचार्यन्ते। एवं षोडशकक्षाः स्यु: च वर्तुलं सम्पूर्णं क्रियताम्; द्वादशभागे पद्मस्य षट्त्रिंशद् दलानि सन्ति, मार्गः चिह्ननीयः। एकं पङ्क्तिं पूर्ववत् बहिरन्तर्द्वाराभरणाय कल्पयेत्; वर्तुलं द्वादशाङ्गुलं वा हस्तमितं मापनीयम्। यदि द्वौ हस्तौ, तर्हि एकः हस्तः प्रमाणम्; द्वारवृद्ध्या क्रमशः विस्तारः। वेदी चतुरस्रा स्यात्, तत्र चक्रं च पद्मं च चित्रयेत्। अर्धं पद्मं नवभिः क्रियते, नाभिः त्रिभिः विचार्यते। अष्टद्वाराणि निर्मीयन्ते, चतुर्व्याञ्गुलपरिधिः कल्प्यते। क्षेत्रं त्रिधा विभाग्य, मध्ये द्वयोः चिह्नं कुर्यात्; अन्तःस्वनसिद्ध्यर्थं रेखाः ताडयित्वा कर्षयेत्। नीलोत्पलपत्राकृतयः वा मत्तुम्बफलसदृश्याः आकृतयः वा चित्रयेत्; दीर्घोत्पलपत्राणि इच्छया वा। अधः सन्धिषु स्थाप्य बाह्यपरिधिं परिभ्रम्य, मध्ये सन्धौ स्थिता पत्रमूलं परिभ्रम्येत्। पत्रमध्यभागे स्थित्वा, समं मध्यकाष्ठं परिभ्रम्येत्; एवं समाः अन्याः पत्राणि मत्तुम्बफलसदृशानि सम्यग् सिध्यन्ति। क्षेत्रं सप्तधा विभाग्य, समं चतुर्दश विभागैः कुर्यात्; द्विधा विभागे शतं, नवति षट् अधिकम्। तैः चतुर्भिः कक्षमध्यभागे शुभलक्षणं चित्रयेत्; मार्गाय तत्र वितर्य, दिशासु अपि चिह्नयेत्। पुनः मार्गाय सर्वतोऽपि पद्मानि समीकुर्यात्; मध्ये कक्षेषु ग्रीवाय दिशासु द्वे-द्वे लुप्येताम्। बहिर्विदध्यात् चत्वारि, ततो बहिर्ग्रीवाय त्रयः-त्रयः लुप्येताम्; ग्रीवापार्श्वे बहिर्वै एकमाभरणं निर्दिष्टम्। बाह्यकोणेषु विभाग्य, सप्तपरिसरेषु त्रिणि-त्रिणि शुद्धयेत्; मण्डलं नवधा भवति, नवव्यवस्थायां हरिं पूजयेत्। एवं सम्पाद्य, मण्डलं सहस्रचतुर्विंशतिकक्षं वर्णितम्, मध्ये षोडशकक्षं। शुभवेष्टनं चित्रयित्वा पार्श्वपङ्क्तिं शुद्धय, षोडशकक्षैः अष्ट शुभवेष्टनानि दिशासु चिह्नयेत्। ततः पङ्क्तिं शुद्धय, तद्वत् षोडश शुभवेष्टनानि चित्रयित्वा, सर्वतोऽपि पङ्क्तिं शुद्धय, अनन्तरं सम्यग्व्यवस्थापयेत्। द्वारेषु दिशासु द्वादशकक्षाणि, त्रयस्त्रयः क्रमशः; षट् लुप्य, चत्वारः मध्ये च पार्श्वयोः शिष्यन्ते। चत्वारः अन्तः, द्वौ बहिः, शोभायै शुद्धयेत्; उपद्वारस्थापनाय त्रयः अन्तः, पञ्च बहिः। एवं शोभायै शुद्धयित्वा, यथापूर्वं व्यवस्थितम्; बहिर्कोणेषु सप्तपरिसरेषु त्रिणि कक्षाणि शुद्धयेत्। पञ्चत्रिंशद्व्यवस्थायां, मध्ये परमं ब्रह्म पूज्यते; पूर्वपद्मे वासुदेवादीन् क्रमशः पूजयेत्। पूर्वपद्मे वराहं पूज्य, अनन्तरं षड्विंशतिपर्यन्तं व्यवस्थां क्रमशः पूजयेत्। यथोक्तं, सर्वं व्यवस्थां एकस्मिन्पद्मे क्रमशः पूजयेत्; एवं बुद्धिमन्तः यज्ञं मन्यन्ते। सप्त रूपभेदेन अव्ययं विचार्यते; चत्वारिंशद् हस्तमितं क्षेत्रं क्रमशः विभाग्यते। प्रतियेकं सप्तधा विभाग्य, एकं द्विधा पुनः; चतु:षष्टिः सप्तशतानि सहस्रं च कक्षाणि। शुभवेष्टनं मध्ये षोडशकक्षं च; पार्श्वे पङ्क्तिः अष्ट शुभवेष्टनानि लघुपङ्क्तिः च। षोडश पङ्क्तयः च पङ्क्तिः, चतुर्विंशतिपद्मानि; द्वात्रिंशत् पङ्क्तिपद्मानि, ताः पङ्क्तिलघुपङ्क्तिजाताः। ततः चत्वारिंशत् पङ्क्तयः, शेषत्रयी पङ्क्तयः; द्वाराणि तेषां शोभा दिशासु वर्धते, मध्ये लुप्यते। द्वि-चतुः-षड्द्वारस्थापनाय, चतुर्दिशं लुप्यते; पञ्च-त्रि-एकानि बहिः, शोभायै उपद्वारस्थापनाय। द्वारेषु, अन्तः पार्श्वयोः, मध्ये चत्वारि; द्वौ-द्वौ लुप्य, षट् शोभायै सिध्यन्ति। एका दिशि संख्या चत्वारि, गणनानुसारतः। प्रतिदिशं त्रयः द्वाराणि स्युः; प्रतिकोणे पञ्च-पञ्च क्रमशः पङ्क्तयः स्थापनीयाः। एवं वेष्टनानि क्रियन्ते, तथा मानवयागस्य शुभवर्तुलं संस्थाप्यते।