अग्निपुराणम्

त्रयः सामान्याः संयोजने दृश्यन्ते, अपरः विशिष्टाः स्मृताः। कनिष्ठिकादारभ्य क्रमशः अष्ट मुद्राः विमोचनीयाः। अष्ट मुख्यबीजानां क्रमं सावधानतया निरीक्षेत, अङ्गुष्ठात् कनिष्ठिकापर्यन्तं त्रयः अङ्गुलयः पिडयेत। नवमस्य मुद्रायाः कृते अङ्गुलीन् ऊर्ध्वं समुत्क्षिप्य पुरतः प्रवर्तयेत्; ततः वामहस्तं ऊर्ध्वं कृत्वा मृदुना पादेन अर्धेन पिडयेत्। वराहमुद्रा स्मर्यते, एषाः अङ्गानां प्रारम्भिकाः क्रियाः। प्रत्येकस्य बन्धनं कृत्वा, वाममुष्टौ अङ्गुलिं विमोचयेत्। पूर्वमुद्रां दक्षिणहस्तेन एवं संकुच्य प्रथमं कर्तव्या; अङ्गुष्ठं समुत्क्षिप्य वाममुष्टिना, एवं मुद्रासिद्धिः लभ्यते। नारद उवाच— यथाचार्य उपदिशति, तथा दीक्षाविधिं ते वक्ष्यामि, पुत्र; येन साधकः सिद्धिं प्राप्नोति, रोगिणः च रोगमुक्तिम्। अनेन विधिना राजा राज्यं, पुत्रं, स्त्रियः, मलनाशं च लभते। मध्यदिगादिषु मृन्मयानि रत्नपूर्णानि कुम्भानि स्थापनीयानि। सहस्रं वा शतं वा प्रदक्षिणं कुर्यात्; मण्डपे वा मण्डले वा विष्णुं पूर्वोत्तराभिमुखं पीठे स्थापयेत्। पुत्रं, साधकं, अन्यांश्च स्थापयित्वा, गीतपूर्वकादिविधिना सम्यक् दीक्षा क्रियेत। योगपीठादिदानं दातव्यं, ये जनाः तव प्रियाः, तान् च; गुरुः च समागत्य शिष्यं, सर्वभोग्यं, गूढेनोपदिशेत्। नारद उवाच— साधकः मन्त्रसिद्धिं देवाद्यालेषु साधयेत्; शुद्धभूमौ वा गृहे वा, मण्डले, हरिं ईश्वरं च पूजयित्वा। समचतुरस्रे क्षेत्रे मण्डलं चित्रं च रचयेत्; पारदहेमविभागेषु सर्वतः शुभचिह्नानि लिखेत्। षट् त्रिंशद्भागयुक्तं पद्मपीठं बहिः पङ्क्तिषु रचयेत्; द्वाभ्यां पन्थानौ, द्वाभ्यां दिक्षु द्वाराणि। रेखां परिवर्त्य, पद्मक्षेत्रं पुरतः चिह्नयेत्; अर्धपद्मं परिवर्त्य, द्वादशभागं बहिः चिह्नयेत्। विभागयित्वा शेषं परिवर्त्य, चतुर्भिः क्षेत्रैः वर्तुलं कुर्यात्; प्रथमं मध्यक्षेत्रम्, द्वितीयं केसरायाः। तृतीयं दलसन्धीनां, चतुर्थं दलाग्राणां; ततः रेखाः कोनान्तेषु, दिक्षुमध्ये च विस्तारयेत्। केसराग्रेषु स्थाप्य, दलसन्धीनां मापं कुर्यात्; तत्र रेखाः पतित्वा, अष्टदलानि चित्रयेत्। दलसन्ध्यग्रान्ताद् मध्ये मापं स्थाप्य, तेन दलाग्रं परिवर्त्य, पश्चात् तस्योत्तमं कुर्यात्। अन्तः प्रदेशे च पार्श्वयोः बहिः प्रवर्त्य; केसरमध्येषु द्विद्वि दलमध्येषु च चित्रयेत्। एषा साधारणपद्मरचना द्वादशदलयुक्ता कथ्यते; अर्धमध्यमापेन, पूर्वारम्भेण क्रमशः परिवर्तयेत्। तस्य पार्श्वे परिवर्तनेन षट् वलयाः; एवं द्वादश मत्स्याः, ताभिः द्विदलपद्मं। पञ्चदलरूपसिद्ध्यर्थं अन्याः द्विरेखाः; चतुर्दिक्षु अङ्गानि यथोचितं रचनीयानि। त्रिषु कोनेषु पादोपकरणानि स्थापयेत्; अन्ययोः द्वयोः युग्मानि स्थापयेत्। चतुर्दिक्षु अङ्गानि चिह्नयेत्। ततः द्वौ पङ्क्ती दिक्षु मार्गार्थं मार्जयेत्; चतुर्दिक्षु चत्वारि द्वाराणि कुर्यात्। द्वारपार्श्वयोः प्राज्ञः अष्टाभरणानि कुर्यात्; तेषां पार्श्वयोः तावन्त्येवोपाभरणानि विधीयन्ते। उपाभरणसमीपे कोनानि चिह्नयेत्; ततः चतुर्दिक्षु द्विद्वि मध्यभागैः चिन्तयेत्। बहिः चतुर्दिशं चतुर्दिशं चिह्नयेत्; भूषणार्थं प्रत्येकदले त्रयस्त्रयः मार्जयेत्। एवं विपरीतेन विधिना उपाभरणानि कुर्यात्; कोनस्य अन्तर्बहिर्भागयोः त्रयस्त्रयः द्विधा विभाग्य चिन्तयेत्। एवं षोडशभागाः स्युः, मण्डलं च परिपूर्णं कुर्यात्; द्वादशभागे पद्मे षट् त्रिंशद्दलानि, मार्गः च चिह्नयेत्। एकः पङ्क्तिः यथापूर्वं द्वाराभ्यन्तरबाह्यभूषणाय; मण्डलं द्वादशाङ्गुलपरिमाणं, वा हस्तमितं परिमापयेत्। यदि द्वौ हस्तौ, तर्हि मापनं एकहस्तम्; द्वारवृद्ध्या प्रवर्तयेत्। वेदि: समचतुरस्रा, चक्रपद्मयुक्ता स्यात्। अर्धपद्मं नवभिः क्रियते, नाभिः त्रिभिः चिन्त्यते; अष्टद्वाराणि कुर्यात्, चतुर्भिः अङ्गुलैः कटकम्। क्षेत्रं त्रिधा विभाग्य, द्वाभ्यन्तरे चिह्नयेत्; अन्तः शब्दसिद्ध्यर्थं रेखाः ताडयित्वा चित्रयेत्। नीलोत्पलदलाकारं, वा मातुलुङ्गफलोपमं रूपं चित्रयेत्; अथवा दीर्घोत्पलपत्राणि इच्छया रचयेत्। बाह्यकटकं, यः अधः सन्धिषु स्थाप्यते, परिवर्त्य; दलमूलं, यः सन्धिमध्ये स्थाप्यते, परिवर्तयेत्। दलमध्यस्थः सममूलं परिवर्तयेत्; एवं अन्यानि दलानि समानि मातुलुङ्गाकाराणि सम्यग् सिद्ध्यन्ति। क्षेत्रं सप्तधा विभाग्य समं चतुर्दशविभागैः कुर्यात्; द्विधा विभागे शतम्, नवतिः षडधिकानि। तैः चतुर्भिः मध्ये शुभचिह्नं चित्रयेत्; तानि मार्गेषु वितर्य, दिक्षु चिह्नयेत्। पुनः मार्गार्थं सर्वतः पद्मानि समीकुर्यात्; मध्यभागेषु प्रत्येकदिशं द्वयं मार्जयेत्, कण्ठार्थम्। बहिः चत्वारि मार्जयेत्, ततः त्रयस्त्रयः; कण्ठपार्श्वे बहिः एकं भूषणं निर्दिष्टम्। एवं शास्त्रानुसारं मुद्राक्रमस्य, दीक्षाविधेः, मण्डलरचनायाश्च परमगौरवपूर्णं वर्णनं सम्पद्यते।