अग्निपुराणम्

वनमध्ये श्रान्तः स राजा महर्षिणा जमदग्निना आतिथ्येन निमन्त्रितः। कामधेन्व्याः सामर्थ्येन स राजा स्वसैन्येन सह तृप्तः। ततो राजा कामधेनुं याचितवान्, प्रतिषिद्धश्च ताम् बलात् गृह्णाति स्म। तदा रामः क्रोधात् तस्य शिरः छित्त्वा तं भूमौ पातितवान्। परशुना रामेण स राजा रणमध्ये हतः, कामधेनुश्च पुनः आश्रमं प्रत्यागता। किन्तु कार्तवीर्यस्य पुत्रेण जमदग्निः हतः। रामः यदा वनं गतः, तदा द्वेषात् तेन कार्तवीर्यपुत्रेण जमदग्निः हतः। रामः पुनरागत्य पितरं निहतम् दृष्ट्वा पित्रोर्मरणदुःखेन कोपितः। स महाबलः सप्तत्रिंशत् वारं पृथिवीं क्षत्रियहीनां कृतवान्। कुरुक्षेत्रे पञ्च महायज्ञकुण्डानि निर्माय, तत्र पितॄन् विधिवत् तर्पितवान्। कश्यपाय पृथिवीं दत्त्वा, सः महेन्द्रपर्वते वसति स्म। कूर्मवराहनरसिंहवामनावताराः अपि तत्रैव सञ्जाता इति श्रूयते। रामावतरणं शृण्वन् नरः स्वर्गमवाप्नोति। अथ अग्निः उवाच— अहं रामायणं कथयिष्यामि, यथा पूर्वं नारदेन उक्तं, तथा वाल्मीकिना पठितं, यत् भोगमोक्षप्रदं भवति। नारद उवाच— विष्णोः ब्रह्मा जातः, ब्रह्मणः मरीचिः, मरीचेः कश्यपः, कश्यपात् सूर्यः, सूर्यस्य विवस्वतः मनुः। तस्मात् इक्ष्वाकुः, तस्य वंशे ककुत्स्थः, ककुत्स्थात् रघुः, रघोः अजः, अतः दशरथः। रावणादीनां विनाशाय हरिः स्वयम् चतुर्धा जातः। दशरथस्य कौसल्यायां रामः जातः। कैकेय्यां भरतः, सुमित्रायां लक्ष्मणः, तथा शत्रुघ्नः अपि, ऋश्यशृङ्गप्रदत्तेन पायसेन तासां राणीनां गर्भे जाताः। तं हविः यज्ञसंस्कारितं भुक्त्वा, रामादयः पुत्राः पितरं सह वर्षाणि निन्युः। विश्वामित्रस्य याच्याय, राजा तान् यज्ञविघ्ननाशाय प्रेषितवान्। रामं लक्ष्मणं च मुनिना सह प्रेषितवान्। रामः गत्वा अस्त्रविद्याम् अधीत्य, ताटकां हत्वा। सः दूरात् मानवं अस्त्रं प्रयोक्त्वा मारीचं मोहितवान्, बली च सः सुभाहुं सेनया सह हत्वा। सिद्धाश्रमे विश्वामित्रादिभिः सह वसन्, मिथिलाधिपतेः यज्ञे धनुः द्रष्टुं भ्रात्रा सह गतः। शतानन्दस्य व्यवस्था, विश्वामित्रस्य तेजसा, तत्र यज्ञे रामः सत्कृतः, तस्य कथा राज्ञे रामाय उक्ता। रामः धनुः सुलघुना सज्यं कृत्वा भङ्क्त्वा, जनकः वीर्यशुल्केन योषितां योन्यजां न सुतां सीतां रामाय दत्तवान्। ताम् अस्यै रामाय दत्त्वा, पित्रादीनां संनिधौ, रामः जानकीं विवाह्य, लक्ष्मणः उर्मिलां च विवाहितवान्। कुशध्वजस्य कन्ये, श्रुतकीर्तिः माण्डवी च, शत्रुघ्नभरताभ्यां विवाहिता। तौ कन्ये जनकेन पूजिते, ताभ्यां परिणीते। रामः जमदग्न्यं विजित्य, वसिष्ठादिभिः सह निर्गतः। रामः वसिष्ठं मातॄंश्च, अत्रिं च, अनसूयां पत्नीं, शरभङ्गं, सुतिक्ष्णं च प्रणम्य, भ्रातरं अगस्त्यं च प्रणम्य, अगस्त्यप्रसादात् धनुः खड्गं च प्राप्य, दण्डकारण्यं प्रविष्टवान्। जनस्थानं गत्वा, पंचवटीं, गोदावरीतीरे वसन्, तत्र शूर्पणखा राक्षसी तान् भक्षयितुम् आगता। सा रामं रूपसम्पन्नं दृष्ट्वा, कामात् उवाच— "कः त्वम्? किमर्थं आगतः? मम पतिः भव।" इति। तदा "एतौ द्वौ भक्षयिष्यामि" इति उक्त्वा, सा तयोः प्रति धावितवती। रामस्य आज्ञया लक्ष्मणः तस्याः नासिकां कर्णौ च छित्त्वा। सा रुधिरस्रविणी भ्रातरं खरं गत्वा अवदत्— "नासिकाविहीना मरणं गमिष्यामि, खर, केवलं एवं जीवामि।" "सीता रामस्य पत्नी, लक्ष्मणः तस्य अनुजः, यदि तयोः रक्तं पिबामि तदा जीवामि।" खरः "एवं अस्तु" इति उक्त्वा, सहस्रशः राक्षसान् दुषणत्रिशिराभ्यां सह युद्धाय प्रेषितवान्। रामः तान् बाणैः राक्षसान् हत्वा, तेषां गजान् अश्वान् रथान् पदातीन् च यमालयं प्रेषितवान्। त्रिशिरा, खरः, दुषणः युद्धे पतिताः। शूर्पणखा लङ्कां गत्वा रावणस्य समीपे भूमौ पतिता। कोपात् सा रावणं प्रति उवाच— "त्वं न राजा, न रक्षकः; आगच्छ, रामं हन, तस्य भार्यां सीतां च हृणु।" "रामलक्ष्मणयोः रक्तपानं विना न जीवामि।" इति श्रुत्वा, रावणः "एवं अस्तु" इति उक्त्वा, मारीचं सम्बोध्य आज्ञापयत्— "स्वर्णमृगः भूत्वा, रामलक्ष्मणौ दूरं नय; अहं सीतां हरिष्यामि, अन्यथा तव मृत्युः निश्चितः।" मारीचः रावणं प्रत्युवाच— "रामः धनुर्धरः मृत्युः एव; रावणहस्तेन मरणं श्रेयः, किन्तु राघवहस्तेन मरणं अनिवार्यम्।" "यदि मरणं निश्चितं, रामेण मरणं श्रेयः।" इति चिन्तयन्, मृगः भूत्वा सीतायाः पुरतः पुनः पुनः विचरितवान्। सीतया प्रेरितः रामः तम् एकेन बाणेन हत्वा, स मृगः मरणे "हा सीते! हा लक्ष्मण!" इति चक्रन्द। तदा सौमित्रिः सीतया प्रेरितः शोकाकुलं रामं प्रति गतः। रावणः सीतां हृत्वा, गृध्रं जटायुम् हत्वा। जटायोः आहताङ्गः रावणः जानकीं अङ्के स्थाप्य, लङ्कां अशोकवनं नीत्वा, तत्र स्थापयित्वा उक्तवान्— "मम मुख्यपत्नी भव, एषा राक्षसी त्वां रक्षतु।" रामः मारीचं हत्वा, लक्ष्मणं दृष्ट्वा, तं प्रति उवाच।