अग्निपुराणम्

सर्वेऽपि अङ्गानि, हृदयम्, शिरः, शिखा, कवचम्, अस्त्रम्, नेत्रम्, उदरम्, पृष्ठम्, भुजौ, ऊरू, जानुनी, जङ्घे, पादौ च, क्रमशः स्थापनीयानि। ततः मन्त्रैः—कं, टं, पं, शं—वैनतेयाय; खं, ठं, फं, षं—गदामनवे; गं, डं, बं, सं—बलमन्त्राय; घं, ढं, भं, हं—श्रीं नमः—इति विनियोगः। वं, शं, मं, क्षं—पाञ्चजन्याय; छं, तं, पं—कौस्तुभाय; जं, खं, वं—सुदर्शनाय; श्रीवत्साय—सं, वं, दं, चं, लं। ॐ, धं, वं—वनमालाय; महानन्ताय च नमः। बीजहीनमन्त्रेषु अङ्गानि शब्दैः स्थापनीयानि। नामानि वर्गान्ते संयोज्य, हृदयादीनि पञ्चधा रूपेण सन्निवेशनीयानि; प्रणवेन हृदयादीनि पञ्चधा उच्यन्ते। प्रणवः हृदयम् आदौ, परा शिरः शिखा च; कवचम् स्वस्य नाम्ना, अस्त्रम् नाम्ना वर्गान्ते। ॐ, परा, अस्त्रम्, स्वनाम, चतुर्थी अन्ते, नमः अन्ते च; एकव्यूहात् दशव्यूहपर्यन्तं स्वमन्त्रः। कनिष्ठाङ्गुल्याः हस्ताग्रेषु च, शरीरस्वरूपं पूजयेत्; परा पुरुषस्य आत्मा, स्वभावतः द्विधा। ॐ। परमात्मने, अग्नये आत्मरूपाय, वायवे, सूर्याय च द्विधा; अग्निं त्रिधा सर्वव्यापिनं हस्ते शरीरे च स्थापयेत्। वायुः सूर्यः च हस्तशाखायाम्, दक्षिणे वामे च; रूपं हृदयशरीरे त्रिधा चतुर्थरूपे स्थापनीयम्। ऋग्वेदः सर्वव्यापी हस्ते स्थाप्यः; यजुर्वेदः अङ्गुलिषु; अथर्वरूपं तलेषु; शिरः, हृदयम्, पादान्ते च। सर्वव्यापि व्योम हस्ते शरीरे च पूर्ववत् स्थाप्यः; अङ्गुलिषु वाय्वादयः; शिरः, हृदयम्, गुह्ये, पादयोः च। वायुः, अग्निः, आपः, पृथिवी—पञ्चधा विन्यासः; मनः, कर्णः, त्वचा, नेत्रम्, जिह्वा, घ्राणम्—षड्विन्यासः। सर्वव्यापि मनः अङ्गुष्ठादि क्रमशः स्थाप्यः; शिरः, मुखे, हृदयम्, गुह्ये, पादयोः दयालुः कथ्यते। आदिरूपं सर्वत्र व्यापि जीवः उच्यते; भूः, भुवः, स्वः, महः, जनः, तपः, सत्यम्—सप्तधा विभागः। हस्ते शरीरे आदिपूर्वकं अङ्गुष्ठादि क्रमशः स्थाप्यः; सप्तमः तले अधः स्थापनः, लोकनाथः, शरीरे क्रमशः। शरीरे शिरः, ललाटे, मुखे, हृदयम्, गुह्ये, पादान्ते—अग्निष्टोमः, उक्तः, षोडशी, वाजपेयं च। अतिरात्रः, आप्तोर्यामः, यज्ञसारः सप्तधा रूपे; धृतात्मा, मनः, शब्दः, स्पर्शः, रूपम्, रसः, ततो गन्धः, बुद्धिः, सर्वव्यापि, हस्ते शरीरे क्रमशः स्थाप्यः; अन्तिमे द्वये तले, ललाटे, मुखे, हृदयम् च। नाभौ, गुह्ये, पादयोः, अष्टधा विन्यासः पुरुषः—प्राणः, बुद्धिः, अहंकारः, मनः, शब्दः, गुणः, वायुः। रूपम्, रसः—नवधा आत्मा; प्राणः उभयाङ्गुष्ठयोः; अन्यानि क्रमशः तर्जनीतः वामानामिकान्तम्। शरीरे—शिरः, ललाटे, मुखे, हृदयम्, नाभौ, गुह्ये, जानुनी, पादयोः—दशधा आत्मा, इन्द्रः सर्वव्यापी स्थाप्यः। उभयाङ्गुष्ठयोः अग्निः; तर्जनीतः अन्येषु क्रमशः; शिरः, ललाटे, मुखे; हृदयम्, नाभौ, गुह्ये, जानुनी। उभयपादयोः एकादशधा आत्मा—मनः, कर्णः, त्वचा, नेत्रम्, जिह्वा, घ्राणम्, वाक्, हस्तः, पादः, विहारः। जननाङ्गम्, मनः, सर्वव्यापि; कर्णः उभयाङ्गुष्ठयोः; तर्जनीतः अष्टौ क्रमशः; शेषम् उभयतलेषु। ऊर्ध्वाङ्गे, ललाटे, मुखे, हृदयम्, नाभौ, गुह्ये; उभयऊरुषु, जङ्घायाम्, गुल्फयोः, पादयोः क्रमशः—विष्णुः, मधुसूदनः, त्रिविक्रमः, वामनः, श्रीधरः, हृषीकेशः, पद्मनाभः च। दामोदरः, केशवः, ततो नारायणः परमः; तदनन्तरं माधवः, गोविन्दः—एवं सर्वव्यापि विष्णुं स्थापयेत्। अङ्गुष्ठयोः, तलेषु, पादयोः, जानुनी, कटौ, शिरः, शिखायाम्, कटी, जानुनी, पादयोः—क्रमशः स्थापयेत्। द्वादशधा आत्मा, पञ्चविंशः, षड्विंशः विन्यासः; पुरुषः, धृतात्मा, अहंकारः, मनः, बुद्धिः, शब्दतत्त्वम्। स्पर्शः, रसः, रूपम्, गन्धः; कर्णः, त्वचा, नेत्रम्, जिह्वा, घ्राणम्, वाक्, हस्तः, पादः, विहारः। जननाङ्गम्, पृथिवी, आपः, अग्निः, वायुः, आकाशः च; सर्वव्यापि पुरुषं स्थाप्य, दश तत्त्वानि अङ्गुष्ठादि स्थापयेत्। शेषाणि तलेषु, शिरः, ललाटे; मुखे, हृदयम्, नाभौ, कटौ, ऊरुषु, जङ्घायाम्, पादयोः, द्वौ दूतौ च। पादयोः, जानुनी, ऊरुषु, हृदयम्, शिरः, क्रमशः; परमात्मा, पुरुषात्मा आरभ्य, षड्विंशः पूर्ववत् उच्चतमः। एकमण्डलं ध्यायित्वा, बुद्धिमान् प्रकृतिं पूजयेत्; पूर्वदक्षिणपश्चिमोत्तरदिशासु हृदयादीनि पूजयेत्। अस्त्रं आग्नेयादिकोनेषु, गरुडादीनि पूर्ववत्; दिशापालान् अन्यथा, त्रिधा अग्निं मध्ये स्थापयेत्। घृतादिभिः भूषितं, पूर्वारभ्य दिशापालस्थानानि; कर्णिकायाम्, आकाशे च, मनोदेवः कर्णिकायाम् स्थाप्यः। विश्वं रूपं पूजयेत् सर्वरक्षणाय, घृतयज्ञजयाय; सर्वविन्यासैः पञ्चाङ्गैः च संयुक्तम्। गरुडादिभिः, इन्द्रादिभिः च, सर्वकामान् प्राप्तुम्; विष्वक्सेनं नाम्ना पूजयेत्, बीजं आकाशे स्थाप्यः। नारदः उवाच—मुद्राणां लक्षणं, स्थित्यादिविधानं वर्णयिष्यामि; आद्यं मुद्रं अञ्जलिं, हृदयेन समर्पणीयम्। अङ्गुष्ठौ उत्तोल्य, वाममुष्टिः, दक्षिणाङ्गुष्ठबन्धनम्; वामहस्ताङ्गुष्ठः एवं उत्तोल्यः इति कथ्यते।