अग्निपुराणम्

आदौ भगवतः प्रणम्य, अकारादि बीजाक्षराणां—अ, आ, अं, अः—नमस्कारः कृतः। यानि ओंकारादिभिः प्रारभ्य नम इत्यन्तैः मन्त्रैः युक्तानि, तेषां पुनः नमो नारायणाय इति प्रणामः विधीयते। ओं तत् सत् ब्रह्मणि च, ओं विष्णवे नमः, ओं क्षों ओं श्रीनृसिंहाय सत्यमेव नमः इत्यादिभिः भगवतः स्तवनं क्रियते। ओं भूः श्रीवराहाय नमः, हे नरपतयः—भगवतः रूपाणि शीघ्राणि, रक्तानि, पीतानि, नीलानि, कृष्णानि, रक्तवर्णानि च सन्ति। मेघसन्निभानि, वह्निवर्णानि, मधु-सुनिर्मलस्वर्णवर्णानि, प्रियाणि, नवनेत्राणि च तत्र निर्दिष्टानि। अकारादि बीजाक्षराङ्गानि, स्वनामान्तानि, क्रमशः न्यास्यन्ते। हृदयादीनि तन्त्रवित्भिः विभाग्य स्थापनीयानि, व्यञ्जनबीजाक्षराणि पृथग्गुणयुक्तानि भवन्ति। ये नामान्ते नम इत्यन्ताः दीर्घस्वरयुक्ताः, तानि अङ्गानि कथ्यन्ते; ह्रस्वस्वरयुक्तानि तु उपाङ्गानि निर्दिष्टानि। ये विभागितनामाक्षरान्ते स्थिताः, तानि श्रेष्ठानि; दीर्घ-ह्रस्वस्वरयुक्तानि मुख्योपाङ्गानि च क्रमशः व्यवस्थितानि। हृदयाद्युपस्थापनाय व्यञ्जनक्रमः, स्वस्वबीजाक्षरैः स्वनामभिः च विभाग्य, मुख्योपाङ्गैः सह स्थाप्यः। हृदयादीनि मुख्योपाङ्गैः चोपाङ्गैः च द्वादशान्तानि पञ्चान्तानि च स्थाप्य, इच्छितसिद्ध्यर्थं जपः कार्यः। हृदयः, शिरः, शिखा, कवचम्, नेत्रे, मुकुटः—एतानि षडङ्गानि बीजाक्षराणां; मूलस्य द्वादशाङ्गानि। हृदयः, शिरः, शिखा, कवचम्, अस्त्रं, नेत्रे, उदरं, पृष्ठं, भुजौ, ऊरू, जानुनी, जङ्घे, पादौ इत्यादीनि क्रमशः स्थापनीयानि। कं, टं, पं, शं—वैनतेयाय; खं, ठं, फं, षं—गदामनवे; गं, डं, बं, सं—बलमन्त्राय; घं, ढं, भं, हं—श्रीये नमः। वं, शं, मं, क्षं—पाञ्चजन्याय; छं, तं, पं—कौस्तुभाय; जं, खं, वं—सुदर्शनाय; श्रीवत्साय—सं, वं, दं, चं, लं। ओं, धं, वं—वनमालाय; महान्ताय अनन्ताय नमः; यत्र बीजाक्षराणि न सन्ति, तत्र शब्दैः अङ्गरचना कार्याः। स्ववर्गान्ते नामयुतानि हृदयादीनि पञ्चधा; प्रणवेन सह हृदयादीनि अपि पञ्चधा उच्यन्ते। प्रणवः आदौ हृदयम्, परा शिरः शिखा च; स्वनाम्ना कवचम्, नामान्ते अस्त्रम्। ओं, परा, अस्त्रं, स्वनाम, चतुर्थीविभक्त्यन्तं च, नम इति अन्ते; एकव्यूहात् दशव्यूहान्तं स्वमन्त्रः। कनिष्ठिकायां हस्ताग्रेषु च शरीरस्वरूपस्य पूजनं विधेयम्; परा पुरुषस्य आत्मा, द्विविधा स्वरूपतः। ओं, परमतत्त्वाय, अग्नये आत्मने, वायवे, सूर्याय च द्विविधरूपाय नमः; अग्निं त्रैविध्यरूपं सर्वगतं हस्ते च शरीरे स्थापयेत्। वायुः सूर्यश्च हस्तशाखायां दक्षिणवामयोः स्थाप्यौ; रूपं हृदि शरीरे च त्रिवृत्तये चतुर्थरूपे स्थापनीयम्। ऋग्वेदः सर्वगतिरूपेण हस्ते, यजुर्वेदः अङ्गुलिषु, अथर्वरूपः पाण्योः, शीर्षे हृदि पादाग्रयोः च स्थाप्यः। सर्वगतं व्योम हस्ते शरीरे च यथापूर्वं स्थाप्यं; अङ्गुलिषु वाय्वादयः; शीर्षे हृदि गुप्ते पादयोः च। वायुः, अग्निः, आपः, पृथिवी—पञ्चविधा व्यवस्था; मनः, श्रोत्रं, त्वक्, चक्षुः, जिह्वा, घ्राणं—षड्विधा व्यवस्था। सर्वगतं मनः, अङ्गुष्ठादारभ्य, शीर्षे, मुखे, हृदि, गुप्ते, पादयोः क्रमशः स्थाप्यं; करुणामयः तत्र निर्दिष्टः। आद्यं रूपं सर्वव्यापि जीव इति कथ्यते; भूः, भुवः, स्वः, महः, जनः, तपः, सत्यम्—एते सप्तविधाः विभागाः। हस्ते शरीरे च अङ्गुष्ठादारभ्य, सप्तमं करमूले, लोकनाथः शरीरे क्रमशः स्थाप्यः। शरीरे—शीर्षे, ललाटे, मुखे, हृदि, गुप्ते, पादाग्रयोः—अग्निष्टोमः, उक्त्थः, षोडशी, वाजपेयः स्थाप्याः। अतिरात्रः, आप्तोर्यामः, यज्ञानाम् सारः, सप्तधा रूपेण; धीरात्मा, मनः, शब्दः, स्पर्शः, रूपं, रसः, ततो गन्धः, बुद्धिः—सर्वव्यापिन्यः—हस्ते शरीरे च स्थाप्याः; अन्त्ये द्वे पाण्योः, ललाटे, मुखे, हृदि स्थाप्येते। नाभौ, गुप्ते, पादयोः, अष्टधा व्यवस्था पुरुषः स्मर्यते—प्राणः, बुद्धिः, अहंकारः, मनः, शब्दः, गुणः, वायुः। रूपं, रसः—एते नवात्मानः; प्राणः उभयोरङ्गुष्ठयोः; अन्ये अनुक्रमेण तर्जनीतः दक्षिणवामानाम् अनामिकान्तम्। शरीरे—शीर्षे, ललाटे, मुखे, हृदि, नाभौ, गुप्ते, जान्वोः, पादयोः—दशधा आत्मा, इन्द्रः, सर्वव्यापी स्थाप्यः। अङ्गुष्ठयोः अग्निः; तर्जनीषु चान्येषु क्रमशः; शीर्षे, ललाटे, मुखे; हृदि, नाभौ, गुप्ते, जानुवोः। पादयोः एकादशात्मा—मनः, श्रोत्रं, त्वक्, चक्षुः, जिह्वा, घ्राणं, वाक्, हस्तौ, पादौ, विण्मार्गः। जननाङ्गं, मनः, सर्वव्यापि; श्रोत्रे उभयोरङ्गुष्ठयोः; तर्जनीतः अष्टौ अनुक्रमेण; शेषं पाण्योः स्थाप्यं। ऊर्ध्वाङ्गे, ललाटे, मुखे, हृदि, नाभौ, गुप्ते, उरू, जङ्घे, गुल्फे, पादयोः—विष्णुः, मधुसूदनः, त्रिविक्रमः, वामनः, श्रीधरः, हृषीकेशः, पद्मनाभः च स्थाप्याः। दामोदरः, केशवः, नारायणः परः; ततः माधवः, गोविन्दः—एवं सर्वव्यापिनं विष्णुं स्थापयेत्। अङ्गुष्ठयोः, पाणिषु, पादयोः, जान्वोः, ऊरुषु, शीर्षे, मुकुटे, कटौ, जान्वोः, पादयोः—एवं स्थाप्यः। द्वादशात्मा, पञ्चविंशः, षड्विंशस्य व्यवस्था; पुरुषः, धीरः, अहंकारः, मनः, बुद्धिः, शब्दतत्त्वम्। तथैव स्पर्शः, रसः, रूपं, गन्धः; श्रोत्रं, त्वक्, चक्षुः, जिह्वा, घ्राणं, वाक्, हस्तौ, पादौ, विण्मार्गः इति। एवं भगवतः सर्वात्मनः, मन्त्राङ्गरचनायाः, देहस्थापनायाः, तत्त्वन्यासस्य च, दिव्यक्रमः, श्रद्धया, क्रमशः प्रतिपादितः।