अग्निपुराणम्

देवताया दक्षिणे पार्श्वे शरं खड्गं च स्थापयेत्, वामे तु कवचं श्रीं पुष्टिं च वामाग्रे निधायेत्। ततः वनमाल्यं श्रीवत्सं कौस्तुभं च, दिशां पालकांश्च बहिः स्वस्वमन्त्रैः सम्पूज्य, अन्ते विष्णुमर्घ्यं समर्प्य सम्पूजयेन्। पृथक् संयुक्ताङ्गं च बीजमन्त्रैः सम्पूज्य, जपं कृत्वा प्रदक्षिणं स्तुत्वा च अर्घ्यं दद्यात्। हृदि ध्यानं कृत्वा एवमावेशयेत्—अहं ब्रह्मा, हरिस्त्वं इति। आवाहने ‘आगच्छ’ इति वदेत्, विसर्जने तु ‘क्षमस्व’ इति। एवं अष्टाक्षरादिमन्त्रैः पूजां सम्पाद्य, मोक्षमवाप्नोति। एकरूपस्य पूजाविधिं उक्त्वा, नवव्यूहपूजां शृणु। वास्तुदेवादीन् उभयाङ्गुष्ठयोः स्थापयेत्, ततोऽङ्गुलिषु, शरीरे, शिरसि, भ्रुवोः, मुखे च। हृदि, नाभौ, गुप्ते, जानुयुग्मे, पादयोः च, मध्ये, पूर्वतः आरभ्य, एकपीठे, नवव्यूहे, नवपीठेषु च पूजां कुर्यात्। नवपङ्कजेषु, नवमे रूपे, नवव्यूहे च, मध्ये तस्मिन्स्थाने वासुदेवं सम्पूजयेत्। नारदः उवाच—अग्निहोत्रविधिं प्रवक्ष्यामि, येन सर्वाभीष्टसिद्धिः स्यात्। चतुर्विंशतिः अङ्गुलानि चत्वारि च माप्य, सूत्रेण भूमिं निर्दिश्य, तावत् क्षेत्रं खनयेत्। नारदः पुनरुवाच—व्यासुदेवादिमन्त्रैः पूज्यदेवतास्वरूपं मे कथय। वासुदेवः, सङ्कर्षणः, प्रद्युम्नः, अनिरुद्धः इति। आदौ भगवतः प्रणामः, अकारादिमूलाक्षराणां च, ओंकारारम्भकाणां, नमःअन्तकानां च, ततः नारायणाय नमः इति। ओं तत्सदिति ब्रह्मणि च, ओं विष्णवे नमः, ओं क्षौं, ओं श्रीनरसिंहाय नमः इति। ओं भूः श्रीवराहाय नमः, त्वरिता रक्तपीतश्यामकृष्णारक्तवर्णाः च। मेघवर्णाः, अग्निवर्णाः, मधुयवर्णाः, प्रियाः, नवनेत्राः; स्वरबीजाङ्गानि, स्वनामान्तानि, क्रमशः। हृदयादीनि तन्त्रविद्भिः विभाग्य स्थापयेत्, व्यञ्जनबीजानि भिन्नलक्षणानि। नामान्ते नमः दीर्घस्वरयुक्तानि अङ्गानि, ह्रस्वस्वरयुक्तानि उपाङ्गानि। नामाक्षरान्ते स्थितानि श्रेष्ठानि; दीर्घह्रस्वयुक्तानि मुख्योपाङ्गानि क्रमशः विन्यस्य। हृदयादीनां विभागे व्यञ्जनक्रमः, स्वबीजस्वनामभिः, मुख्योपाङ्गैः सह। द्वादशान्तानि पञ्च च, स्थाप्य, इच्छितसिद्धये जपेत्। हृदयः, शिरः, शिखा, कवचं, नेत्रं, किरीटम्—एतानि षडङ्गानि बीजानां; मूलस्य द्वादशाङ्गानि। हृदयादि, शिरः, शिखा, कवचं, अस्त्रं, नेत्रं, उदरं, पृष्ठं, भुजौ, ऊरू, जानु, जङ्घे, पादौ च क्रमशः स्थापयेत्। कं, टं, पं, शं—वैनतेयाय; खं, ठं, फं, षं—गदामनवे; गं, डं, बं, सं—बलमन्त्राय; घं, ढं, भं, हं—श्रीं नमः। वं, शं, मं, क्षं—पाञ्चजन्याय; छं, तं, पं—कौस्तुभाय; जं, खं, वं—सुदर्शनाय; श्रीवत्साय—सं, वं, दं, चं, लं। ओं, धं, वं—वनमालाय; महाअन्ताय नमः; निर्बीजमन्त्राणां शब्दैः अङ्गानि स्थाप्यन्ते। वर्गान्ते नामयुक्तानि, हृदयादीनि पञ्चधा; प्रणवयुक्तानि हृदयादीनि पञ्चधा। प्रणवः हृदयम्, परा शिरः शिखा च; कवचं स्वनाम्ना, अस्त्रं नामान्तेन। ओं, परा, अस्त्रं, स्वनाम, चतुर्थीविभक्त्या, नमःअन्तेन; एकव्यूहाद्युप्तदशव्यूहे स्वमन्त्रः। अनामिकायां, हस्ताग्रेषु, शरीरस्वरूपं सम्पूजयेत्; परा पुरुषस्य आत्मा, स्वभावतः द्विविधा। ओम्, परायै, अग्नये आत्मरूपाय, वायवे, सूर्याय च द्विरूपाय; त्रिरूपं सर्वव्यापिनमग्निं हस्ते शरीरे च स्थापयेत्। वायुः सूर्यश्च हस्तयोः शाखासु, दक्षिणवामयोः स्थाप्यौ; रूपं हृदि शरीरे च त्रिव्यूहचतुर्थरूपे स्थापयेत्। ऋग्वेदं सर्वव्यापिनं हस्ते स्थापयेत्; यजुर्वेदं अङ्गुलिषु; अथर्वरूपं करयोः, शिरसि, हृदि, पादान्तेषु च। सर्वव्यापि व्योम हस्ते शरीरे च स्थाप्यते; अङ्गुलिषु वाय्वादयः; शिरसि, हृदि, गुप्ते, पादयोश्च। वायुः, अग्निः, आपः, पृथिवी—एते पञ्चव्यूहाः; मनः, श्रोत्रं, त्वक्, चक्षुः, जिह्वा, घ्राणं—षड्व्यूहाः। सर्वव्यापिनं मनः, अङ्गुष्ठादारभ्य, क्रमशः स्थाप्येत्; शिरसि, मुखे, हृदि, गुप्ते, पादयोश्च, दयालुः कथ्यते। आद्यं रूपं सर्वव्यापि जीवः कथ्यते; भूः, भुवः, स्वः, महः, जनः, तपः, सत्यं—सप्तधा विभागः। हस्ते शरीरे च आद्यं, अङ्गुष्ठादारभ्य, क्रमशः स्थाप्येत्; सप्तमं करतलमूले स्थाप्य, स लोकेश्वरः शरीरे क्रमशः। शरीरे—शिरसि, भ्रुवोः, मुखे, हृदि, गुप्ते, पादान्तेषु—अग्निष्टोमः, उक्त्थः, षोडशी, वाजपेयः। अतिरात्रः, आप्तोर्यामः, यागसारः सप्तविधाः; धीरात्मा, मनः, शब्दः, स्पर्शः, रूपं, रसः, ततो गन्धः, बुद्धिः च सर्वव्यापिनी, हस्ते शरीरे च स्थाप्येत्; अन्त्ये द्वये करतले, भ्रुवोः, मुखे, हृदि च स्थाप्येते। नाभौ, गुप्ते, पादयोः च, अष्टधा पुरुषः स्मर्यते—प्राणः, बुद्धिः, अहंकारः, मनः, शब्दः, गुणः, वायुः च। एवं पूजाविधिः सम्यगुक्तः।