अग्निपुराणम्

शृणुत भोः, सनातनधर्मस्य पूजनविधेः पावनां कथाम्। सर्वप्रथमं, आघमर्षणकर्म समाप्य, शुद्धवस्त्राणि धारयित्वा, उपवेशने यत्नेन प्रवर्तेत। हस्ते जलं स्थापयित्वा, मन्त्रद्वयेन तस्य शुद्धिं कुर्यात्। ततः प्राणान् निगृह्य, नारायणमन्त्रेण पूरकं रेचकं च कृत्वा, जलमध्ये हरिं ध्यानयित्वा, द्वादशाक्षरमन्त्रेण अर्घ्यं दद्यात्। योगपीठादारभ्य, दिशां पतिभ्यः, ऋषिभ्यः, पितृगणेषु च, शतशः मन्त्रान् क्रमशः जपेत्। सर्वमानवानां, स्थावरान्तानां च भूतानां निमित्तं, अङ्गानि न्यस्य, पुनः मन्त्रेण संहरन्, पूजास्थानं प्रविशेत्। अन्येषु पूजाविधिषु अपि, मूलादिमन्त्रैः स्नानं समाचरेत्। एवं कृत्ये, नारदः उवाच— "ब्राह्मणाः, वक्ष्यामि पूजनस्य विधिं येन सर्वं प्राप्यते। पादप्रक्षालनं, आचमनं, वाङ्निग्रहं, रक्षाविधानं च कृत्वा, पूर्वदिशं प्रेक्ष्य, स्वस्तिकं पद्मं वा चित्रयित्वा, नाभिमध्ये बीजं ध्यातव्यम्—धूम्रवर्णं, तीक्ष्णमारुतस्वरूपं च। एतत्सर्वं विविच्य, शरीरस्य मलनाशाय ध्यानं कुर्यात्। हृदयपद्मे 'क्षौं' बीजं स्मृत्वा, तद्गर्भस्य कारणं मन्येत। अधस्तादूर्ध्वं च पार्श्वयोः ज्वालाभिः मलं दग्ध्वा, चन्द्ररूपेण तं गगने अमृतधाराभिः सिञ्चेत्। हृदयपद्मात् प्रसृतैः किरणैः, सुशुम्नामार्गेण सर्वनाड्यः प्लावयेत्। एवं शुद्धीकृत्य, तत्त्वं न्यस्य, हस्तयोः शुद्धिं कृत्वा, आस्त्रन्यासं कुर्यात्—प्रथमं दक्षिणाङ्गुष्ठादारभ्य। षट्षट् मन्त्रैः, मूलं द्वादशाङ्गानि च शरीरस्थानेषु न्यस्येत्—हृदयम्, शीर्षम्, शिखा, कवचम्, अस्त्रं, नेत्रे च। उदरं, पृष्ठं, भुजौ, जानु, पादौ च क्रमशः स्पृशन्, मुद्रां स्थापयेत्, विष्णुं चिन्तयेत्, अष्टाक्षरमन्त्रं जपित्वा, पूजां समाचरेत्। वर्धनीं वामे स्थापयित्वा, पूजोपकरणानि दक्षिणे स्थापयेत्। तानि अस्त्र मन्त्रेण, गन्धपुष्पयुक्तेन अर्घ्येन शुद्धीकृत्य, सम्यक् स्थापयेत्। अष्टपदार्थजपेन च 'फट्'कारेण जलं संस्कृत्य, तेन सम्प्रक्षिप्य, हस्ते परमं हरिं—सर्वव्यापिनं चिद्रूपं तेजोरूपं च—ध्यानयेत्। धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्याणि वह्न्यादिदिक्षु न्यस्य, अधर्मादीनि पूर्वदिकादिषु अङ्गेषु योगपीठे स्थापयेत्। पीठे कूर्मं च अनन्तं, यमं, सूर्यादिचक्राणि च कल्पयेत्। शुद्धान् चान्यांश्च देवतान् केशरेषु, कृपाशक्तिं च गर्भे स्थापयेत्। आदौ स्वहृदि ध्यानं कृत्वा, ततः मण्डले आवाहनपूजनं च कुर्यात्। अर्घ्यम्, पाद्यं, आचमनीयं, मधुपर्कं च सम्यक् दद्यात्। स्नानं, वस्त्रं, उपवीतम्, भूषणानि, गन्धपुष्पं, धूपदीपं, नैवेद्यं च पुण्डरीकाक्षमन्त्रेण समर्पयेत्। पूर्वद्वारात् अङ्गपूजनं आरभ्य, पक्षिणां नाथं पूर्वे, चक्रं दक्षिणे, गदां सौम्ये कोणे, शङ्खधनुषी शुभे कोणे स्थापयेत्। देवस्य दक्षिणे बाणं खड्गं च, वामे कवचं, श्रीं, पुष्टि च पुरतः वामभागे स्थापयेत्। वनमालां, श्रीवत्सं, कौस्तुभं, दिशां पालांश्च बहिः पूजयेत्। मन्त्रैः तेषां तेषां पूजनं कृत्वा, अन्ते विष्णवे अर्घ्यं समर्पयेत्। अङ्गानि पृथक् संयुक्तानि वा बीजमन्त्रैः पूजयेत्। जपं, प्रदक्षिणां, स्तुतिं, अर्घ्यदानं च समाचरेत्। हृदि ध्यानं कृत्वा, 'अहं ब्रह्मा, त्वं हरिः' इति स्थापयेत्। आवाहने 'आयाहि' इति, विसर्जने 'क्षमस्व' इति वदेत्। अष्टाक्षरादिमन्त्रैः पूजनं कृत्वा, मुक्तिं प्राप्नोति। एकमूर्तेः पूजनं उक्तं, अधुना नवव्यूहपूजनं शृणु। वासुदेवादीन् उभयाङ्गुष्ठयोः स्थापयित्वा, ततो तर्जन्यादिषु, शरीरे, शीर्षे, ललाटे, मुखे च पूजयेत्। हृदि, नाभौ, गुदे, जान्वोः, पादयोः च पूजां कुर्यात्। मध्ये, पूर्वादिषु, एकपीठं, नवव्यूहान्, नवपीठानि च पूजयेत्। नवपद्मेषु, नवमूर्त्या, नवव्यूहैः सह, वासुदेवं मध्ये पूजयेत्। अनन्तरं, अग्निहोत्रविधिं नारदः कथयति— "येन सर्वकामान् आप्नोति, तस्य होमविधिं प्रवक्ष्यामि। क्षेत्रं चतुर्विंशतिप्रमानं चतुरङ्गुलाधिकं चतुर्भिः, सूत्रेण माप्य, तावत् भूमिं खनन् स्थापयेत्।" नारदः पुनः पृच्छति— "वासुदेवादिमन्त्रैः ये देवता उपासनीयाः, तेषां स्वरूपं ब्रूहि—वासुदेवः, सङ्कर्षणः, प्रद्युम्नः, अनिरुद्धः।" तत्र, आदौ भगवतः नमः, बीजाक्षराणां 'अ', 'आ', 'अं', 'अः' नमः, 'ॐ' आदिभिः 'नमः' अन्तैः मन्त्रैः, पुनः नारायणाय नमः। 'ॐ', 'तत्', 'सत्', ब्रह्मणे च, 'ॐ नमो विष्णवे', 'ॐ क्षौं ॐ', 'नमो भगवन्नरसिंहाय', 'नमः' इति। 'ॐ भूः'—भगवत् वराहाय नमः—इति। तत्र रूपाणि शीघ्रं, रक्तं, पीतम्, नीलम्, कृष्णं, रक्तं च। मेघवर्णं, अग्निवर्णं, मधुयुतं सुवर्णवर्णं, नवनेता, बीजाक्षराङ्गानि, स्वनामान्तानि यथाक्रमं। हृदयादीनि तन्त्रज्ञैः विभाग्य स्थापनीयानि। व्यञ्जनबीजानि भिन्नस्वरूपाणि। 'नमः' अन्तानि दीर्घस्वरयुक्तानि अङ्गानि कथ्यन्ते; ह्रस्वस्वरयुक्तानि उपाङ्गानि। विभक्तनामाक्षरान्तानि श्रेष्ठानि मन्त्रा इति। दीर्घह्रस्वयुक्तानि, मुख्योपाङ्गानि क्रमशः स्थापनीयानि। हृदयादीनां विभागे स्वबीजैः स्वनामभिः, मुख्योपाङ्गैः सह विन्यासः। हृदयादीनि मुख्योपाङ्गयुक्तानि, द्वादशान्तानि पञ्च च, स्थाप्य, इच्छितसिद्धये जपेत्। हृदयम्, शीर्षम्, शिखा, कवचम्, नेत्रे, किरीटम्—एतानि षडङ्गानि बीजानाम्। मूलस्य द्वादशाङ्गानि। एवं, मन्त्रविन्यासपूर्वकं, शुद्धभावेन, विधिपूर्वकम् ईश्वरस्य पूजनं सम्यक् सम्पादयेत्। इत्येषा सनातनपूजनविधेः पावनी कथा।