अग्निपुराणम्

सर्वमेतत् श्रुत्वा, महाभाग, आयुष्यमात्रानयनस्य विचारः कर्तव्यः। रसानां मध्ये सौम्याः रसाः सामान्यतः शरीरेषु धातूनां पोषणं कुर्वन्ति। विशेषतः मधुरः रसः धातूनां पोषकः कथ्यते, यः पदार्थः दोषधात्वोः गुणसमः स्यात् स एव वर्धनकारकः विज्ञेयः, विपरीतस्तु क्षयकारकः। त्रयोऽङ्गाः शरीरस्य आधाराः कथ्यन्ते—अन्नं, मैथुनं, निद्रा च। एतेषु सततं यत्नः कर्तव्यः; अतीव वर्जनात् वा अतीव सेवनात् वा सर्वनाशः स्यात्। क्षीणशरीरस्य पोषणं, स्थूलशरीरस्य लाघवम्, मध्यमशरीरस्य तु स्थैर्यं—एषा त्रिविधा शरीरभेदाः। द्वौ उपायौ सन्ति—तृप्तिः अतृप्तिः च; तथा हितमन्नं यथाशक्ति, पूर्वभुक्तं पच्यमानं ज्ञात्वा भेतव्यम्। औषधीनां पञ्च विधयः—स्वरसः, कल्कः, क्वाथः, शीतसुरः, सुरः च। स्वरसः उत्पीडनात्, कल्कः पेषणात्, क्वाथः पाचनात्, शीतसुरः रात्रौ स्थापनेन, सुरः तु तात्कालिकपाकेन छाननेन प्राप्यते। शतषष्टिः विधयः तस्य निर्माणस्य कथ्यन्ते। यः एतेषु निपुणः, स विजितः; तस्य प्रयोगे कौशलं। अन्नस्य शुद्धिः अग्न्यर्थम्; अग्निः बलस्य मूलम्। त्रिफलां लवणेन, अथवा मांसरसः लवणेन, दधि, दुग्धं, धान्यं च यथायोग्यं सेवनीयम्। शरीरस्य द्रवाधिक्ये तेषां समता साध्या, वाताधिक्ये अपि। ग्रीष्मे स्निग्धमर्दनः, शीतकाले अतिस्निग्धः, वसन्ते मध्यमः, ग्रीष्मे तीव्रः मर्दनः। प्रथमं त्वचं, ततः क्रमशः अङ्गानि मर्दनीयानि। शरीरस्य स्नायु, रुधिर, मांसं, तथा स्कन्ध, बाहु, ऊरु, जानु च प्रमुखानि। बुद्धिमान् ग्रीवा, उरः, अङ्गजत्रु च यथापूर्वं मर्दयेत्, सर्वसन्धीनि सम्यक् प्रसारयेत्, न तु बलात्, न तु आकस्मात्। अन्नपाचनात् पूर्वं, अन्नपानानन्तरं च, व्यायामः न कर्तव्यः। दिनस्य चतुर्थभागे अथवा द्व्याहोरात्रे व्यायामः न कर्तव्यः; एकवारं शीतजलस्नानं कर्तव्यम्। उष्णजलेन श्रमः वर्जनीयः, न च वेगेन श्वासधारणम्। व्यायामः कफं हन्ति, मर्दनः वातं; स्नानं पित्तं शमयति, पश्चात् सूर्यस्नानं हितम्; आदौ सूर्ये व्यायामिनः सुरक्षिताः। धन्वन्तरिः उवाच—सिही, शटी, उभे निशे, वत्सकः च—एषां क्वाथः शिशूनां तीव्रविबन्धे स्तन्यदोषे च सर्वत्र हितः। शृङ्गीचूर्णं कृष्णातिविषया सह मधुना सेवनं हितम्; काशीदेशात् एकैकं अतिविषां शिशोः वमनज्वरं हन्ति। शिशुना वचा घृतं वा, क्षीरं वा, तैलं वा सेव्यम्; यष्टिका वा शङ्खपुष्पी क्षीरसंयुक्तं पानं करोतु। यदा शिशुर्बुद्धिमान्, रूपवान्, सिद्धः स्यात्, तदा तस्य आयुः, बुद्धिः, श्रीः च वर्धते। वाक्प्रभवाय अग्निशिखागारः, शुण्ठी, मरिचं, पिप्पली च हितानि। प्रभाते शिशुना मधु लवणेन, देवदारुफलं, महामूलकं, त्रिफलां, क्षीरस्रावं च आस्वादनीयम्। कटकं, कृष्णद्राक्षा, हरितकीकल्कः च सर्वव्रणं हन्ति; त्रिफलास्वरसः, भृङ्गराजः, विश्वा मधुना घृतं च कृतेन पानं हितम्। अविकक्षीरं, गोमूत्रं च शिशु रोगे छिक्त्वा हितम्; दुर्वास्वरसस्य नास्यप्रयोगः रक्तस्रावनिरोधे श्रेष्ठम्। लशुनस्वरसः, शुण्ठी, मूलकं च कर्णे स्थाप्यं, शुण्ठीजातीतैलं च ओष्ठरोगे हितम्। जातिपत्रं, फलम्, वयोषः, लवणः, मूत्रं, हरिद्रा, तैलं क्वाथेन हरितकीकल्केन पक्वं दन्तरोगे हितम्। मण्डं, नारिकेलं, गोमूत्रं, क्रमुकं, विश्वा च पक्वं श्लेष्मरोगे जिह्वास्ये च हितम्। लाङ्गलीकल्कं, निर्गुण्डीस्वरसं तैलसंयुक्तं नस्ये प्रयोगः गण्डमाला शमयति। अर्कपत्रं, पूतीकं, स्नुही, उग्गातं च गोमूत्रसंयुक्तं मर्दनं सर्वकुष्ठं हन्ति। वाकुची, तिलं च सेवनात् वर्षे कुष्ठं नश्यति; पथ्या, भल्लातकी, तैलगुडबिन्दुश्च कुष्ठं जयन्ति। पूतीका, हरितकी, हरिद्रा, त्रिफला, वयोषचूर्णं च तक्रगुडेन अथवा अभया भोजनं हितम्। फलादार्वीविषाक्वाथः, धात्र्यः स्वरसः, हरिद्राकलकं मधुना च मधुमेहे पानं कर्तव्यम्। वासामूलक्वाथः, रास्नातैलसंयुक्तः पानात् वातरक्तं हन्ति; पिप्पली प्लीहारोगे हितम्। कृष्णनिर्याव, पुनःपुनः स्नुहीदुग्धसंयुक्तः, अथवा दन्ती, विडङ्ग, वयोषकल्कं क्षीरसंयुक्तं उदररोगे शिशुना पानं कर्तव्यम्। ग्रन्थिका, बलाभया, कृष्णनिर्याव, विडङ्गं घृतपक्वं बिन्दुश्च अत्र पानं—अन्त्ररोग, अर्शः, पाण्डु, गुल्म, कृमि च हन्ति। त्रिफला, गुडूची, वासा, तिक्तभूमि, अम्बा मधुना पानं पाण्डु, कामला च नाशयति। रक्तपित्ते वासा, शर्करा, मधुना अथवा पृथक् वर्यादीनां क्षीरपाकं, द्राक्षा, बला, शुण्ठी च पानं कर्तव्यम्। बर्यः, विदारी, पथ्या, त्रिविधा बला, वासा, श्वदंष्ट्रा, मधु, घृतं च क्षयार्तः लिढेत्। एतेषु यथायोग्यं प्रयोगः कर्तव्यः, शरीरस्य आरोग्याय, दीर्घायुषे च।