अग्निपुराणम्

नारदः ब्राह्मणान् उवाच — तत्र दिव्यस्य पूजनस्य विधानं विस्तरेण कथयामि। सर्वप्रथमं, विष्णोः दिव्यायुधानि, यथा चक्रं, गदा, शङ्खः, मुसलम्, खड्गः, शार्ङ्गधनुः, पाशः, अंकुशः, श्रीवत्सः, कौस्तुभः, वनमालादि, क्रमशः पूजनीयानि। तत्र श्रीं, श्री, महालक्ष्मी, तातार्क्ष्यः, गुरुः, इन्द्रः च अन्ये अपि पूज्याः; सरस्वत्या आसनं, रूपं, ओं, ह्रीं, देवी सरस्वती च पूजनीयाः। हृदा आदिभिः मन्त्रैः अलक्ष्मी, मेधा, कला, तुष्टि, पुष्टिका; गौरी, प्रभामती, दुर्गा, गणः, गुरुः, क्षेत्रपालः अपि पूजनीयाः। तथा, गणपतये ‘गं’, गौरीदिव्ये ‘ह्रीं’, श्रीदिव्ये ‘श्रीं’; त्वारितायाः ‘ह्रीं’, त्रिपुरायाः ‘ह्रीं’, ‘सौ’ चतुर्थीसमाप्तं च ‘ओम्’ इति बीजानि प्रयोज्यन्ते। नामारम्भे अक्षरं बिन्दुना वा ओमकारेण संयुक्तं सर्वमन्त्रपूजने जपितं मन्यते। यः तिलघृताद्याहुत्याः पूजामन्त्राणि जपति, धर्मार्थकाममोक्षं लभते; भोगान् भुक्त्वा स्वर्गं याति। अथ नारदः स्नानविधिं ब्राह्मणान् प्रति प्रकाशयति। नरसिंहमन्त्रेण भूमिं गृह्य, द्विधा विभज्य, एकेन भागेन मनः शुद्धि कर्तव्या। जलं निमज्ज्य, आचम्य, स्थाप्य, सिंहमन्त्ररक्षया युक्तः, नियतप्राणः विधिस्नानं कुर्यात्। हृदि हरिज्ञानं अष्टाक्षरमन्त्रेण ध्यायित्वा, हस्ते भूमिं गृह्य, सिंहमन्त्रं त्रिः जपेत् सर्वदिक्प्रतिरक्षायै। वासुदेवमन्त्रेण जलं संस्कृत्य, वेदादिमन्त्रैः शरीरं शुद्धि कृत्वा, रूपं पूजयेत्। अघमर्षणं कृत्वा, शुद्धवस्त्रं धारयित्वा, हस्ते जलं स्थाप्य, द्विः मन्त्रैः शुद्धि कुर्यात्। नारायणमन्त्रेण प्राणसंयम्य, श्वासं गृह्य, विसृज्य, जले हरिं ध्यायित्वा, द्वादशाक्षरमन्त्रेण अर्घ्यं दद्यात्। योगासनारम्भे, दिशपालान्, ऋषीन्, पितृगणान् क्रमशः शतानि मन्त्राणि जपेत्। सर्वमानवेषु, स्थावरान्तेषु, अङ्गानि नियुक्त्वा, मन्त्रैः प्रवेशं पूजास्थानं कुर्यात्। अन्येषु पूजानुष्ठानेषु अपि, मूलादिमन्त्रैः स्नानं कार्यम्। अथ नारदः पूजाविधिं वर्णयति — यस्य विधानेन ब्राह्मणाः सर्वं लभन्ति। पादप्रक्षालनं, आचमनं, वाक् संयमं, रक्षां कृत्वा, पूर्वदिशं अभिमुख्य, स्वस्तिकं पद्मं वा चित्रं कृत्वा, नाभिमध्ये बीजं धूम्रं, तीक्ष्णवायुस्वरूपं चिन्तयेत्। सर्वं विवेच्य, देहदोषनिवारणाय ध्यानं कुर्यात्; हृदयपद्मे ‘क्षौं’ बीजं स्मृत्वा, गर्भाधारमूलं मन्येत। अधस्तात्, उपरि, पार्श्वे ज्वालाभिः दोषं दग्ध्वा, चन्द्ररूपेण आकाशे अमृतधाराभिः तं चिन्तयेत्। हृदयपद्मात् प्रसारितैः किरणैः स्वदेहं सुषुम्नायाः मार्गेण सर्वनाड्याः प्रवाहेण प्लावयेत्। शुद्ध्वा, तत्त्वं नियुक्त्वा, हस्तयोः शुद्धि कृत्वा, आस्त्रं कुर्यात्; प्रथमं दक्षिणाङ्गुष्ठादिभ्यः हस्तेषु व्यापयेत्। मूलं द्वादशाङ्गानि षड् षड् मन्त्रैः शरीरे नियुक्त्वा, हृदयम्, शिरः, शिखा, कवचम्, अस्त्रं, नेत्रे च। क्रमशः उदरम्, पृष्ठम्, बाहू, जानु, पादौ स्पृष्ट्वा, मुद्रां कृत्वा, विष्णुं स्मृत्वा, अष्टाक्षरमन्त्रं जपित्वा, पूजनं कुर्यात्। वर्धनीं दक्षिणे, पूजोपकरणानि वामे स्थाप्य, अस्त्रमन्त्रेण शुद्धि कृत्वा, गन्धपुष्पयुक्तं अर्घ्यं दत्वा, तानि स्थापयेत्। अष्टपाठेन मन्त्रेण जलं, ‘फट्’ अक्षरेण अपि, सम्प्रक्षिप्य, हस्ते परमं हरिं चिन्तयेत्, सर्वव्यापि चैतन्यरूपं तेजस्विनं। धर्मः, ज्ञानम्, वैराग्यम्, ऐश्वर्यं अग्न्यादिदिशासु नियुक्त्वा; अधर्मादीनि अङ्गेषु, पूर्वाद्ययोगासने नियुक्त्वा। आसने कूर्मं, अनन्तं, यमं, सूर्यादिचक्राणि; शुद्धादीन्, शुभदेवताः रजः, करवीरस्थाने, अनुग्रहदेवताः गर्भे स्थापयेत्। प्रथमं स्वहृदि ध्यायित्वा, ततः मण्डले आवाहनं पूजनं च कुर्यात्; अर्घ्यं, पाद्यं, आचमनं, मधुपर्कं, पुनः तद्वत् दद्यात्। स्नानं, वस्त्रं, यज्ञोपवीतं, भूषणं, गन्धपुष्पं, धूपं, दीपं, नैवेद्यं — एतानि पुंडरीकाक्षमन्त्रेण दद्यात्। अङ्गानि पूजनं पूर्वादिव्यः कुर्यात्; पूर्वद्वारे पक्षिराजः, दक्षिणे चक्रः, सौम्यकोणे गदा, शुभकोणे शङ्खः शार्ङ्गधनुः च स्थापनीयम्। देवस्य दक्षिणे बाणः, खड्गः स्थापनीयौ; वामे कवचः, श्रीः, पुष्टिः च अग्रे वामभागे स्थापनीयाः। वनमालादि, श्रीवत्सः, कौस्तुभः, दिशपालाः च बहिः पूजनीयाः; तान् स्वस्वमन्त्रैः पूज्य, विष्णुं अर्घ्यं दत्वा अन्ते पूजयेत्। अङ्गानि पृथक् वा संयुक्तानि बीजमन्त्रैः पूज्य, जप्य, प्रदक्षिणं, स्तुतिं, अर्घ्यं च दद्यात्। हृदि ध्यायित्वा, ‘अहं ब्रह्मा, त्वं हरिः’ इति स्थापयेत्; आवाहने ‘आयाहि’ वदेत्, विसर्जने ‘क्षमस्व’ इति। अष्टाक्षरादिमन्त्रैः पूजनं कृत्वा, मोक्षं लभते। एकरूपस्य पूजनं उक्तम्; अधुना नवविधरूपपूजनं शृणु। वासुदेवादीन् द्वयोः अङ्गुष्ठयोः स्थाप्य, ततोऽङ्गुल्यादिषु, शरीरे, शिरसि, ललाटे, मुखे च। हृदि, नाभौ, गुप्तयोः, जानु, पादयोः मध्ये, पूर्वाद्यक्रमेण पूज्य, एकासनं, नवविधरूपं, नवासनानि यथापूर्वं। नवपद्मेषु, नवमूर्त्यः, नवविधरूपं यथापूर्वं, वासुदेवं मध्ये पूजयेत्। अथ नारदः अग्निकर्मविधिं कथयति — यस्य विधानात् सर्वकामाः सिद्ध्यन्ति। यज्ञस्थलं चतुर्विंशतिः अङ्गुलानि चतुश्चतुर्विधानि वर्गाकारं कृत्वा, सूत्रेण माप्य, तावत् भूमिं उत्खन्येत्। अन्ते नारदः ब्राह्मणान् पृच्छति — वासुदेवादिमन्त्रैः पूज्यदेवताः केन लक्षणेन युक्ताः? वासुदेवः, सङ्कर्षणः, प्रद्युम्नः, अनिरुद्धः च — एषां लक्षणं कथय।