प्रारम्भे, मध्ये, तथा अन्ते कफः, पित्तम्, वायुः च कुप्यन्ति; तेषां कुपितावस्थायाः आरम्भे एव तेषां वृद्धिः स्मर्यते। कुपितावस्थायाः अनन्तरं कालः शमितिः इति कथ्यते; अति-भोजनात् अथवा अन-भोजनात् एतत् तेषां वर्णितम्, हे मुने। सर्वे रोगाः वेगानां निरोधनात् अथवा बलात् विसर्जनात् उत्पद्यन्ते; उदरस्य द्वौ भागौ अन्नेन पूरयेत्, एकं भागं पेयेन। वायुः तथा अन्ये दोषाः स्थानं शेषं तत्र अवश्यम् अवशेषयेत्; रोगस्य कारणे, उपचारः तस्य विपरीतः कार्यः। एतत् अत्र कर्तव्यम्; सारं मया उक्तम्—नाभेः उपरि अधः च, तथा गुदे च कटिस्थले च। शरीरस्य बलस्य, रक्तस्य, पित्तस्य, वायोः च स्थानानि वर्णितानि; तथापि एते सर्वे शरीरस्य सर्वत्र व्याप्यन्ति, विशेषतः वायुः। शरीरस्य मध्ये हृदयं मनसः स्थानं इति गृहीतं; यो कृशः, अल्पकेशः, चञ्चलः, बहु भाषणशीलः, अनियमित-पाचनः च स्यात्। यस्य प्रकृतिः वातः, सः नभः सञ्चरति, स्वप्ने अपि तथा दृश्यते; अकाल-श्वेतकेशः, कुपितः, स्वेद-प्रवणः, मधुर-प्रियः च। स्वप्ने यः दीप्त-वस्तु-दर्शनं करोति, सः पित्त-प्रकृतिः; तामसः, राजसः, सत्त्वः च—एवम् अपि स्मर्यन्ते। स्वप्ने यः शुद्ध-मेघ-दर्शनं करोति, सः कफ-प्रकृतिः; तामसः, राजसः, सत्त्वः—एवम् अपि स्मर्यन्ते। हे द्विजश्रेष्ठ, पित्तम् भयात्, अति-जलपानात्, गुरु-भोजनात्, भोजनानन्तरं शयनात् च कुप्यति। कफः आलस्येन कुप्यति; वातादि-रोगान् ज्ञात्वा, तेषां लक्षणैः शमयेत्। अस्थिभङ्गः, मुखे कटुता, मुखस्य शुष्कता, जृम्भा, रोमाञ्चः—एते वात-रोग-लक्षणानि। नखेषु, नेत्रेषु, शिरासु च पीतता, मुखे तिक्तता, तृष्णा, दाहः, उष्णता—एते पित्त-रोग-लक्षणानि। आलस्यं, अति-लालता, गुरुत्वम्, मुखे मधुरता, ऊष्मा-इच्छा—एते कफ-रोग-लक्षणानि। तैलयुक्तं, उष्णं भोजनं, अभ्यङ्गः, तैलपानं च वातं शमयन्ति; घृतं, क्षीरं, चन्द्रकिरण-शीतं च पित्तं शमयन्ति। मधु, त्रिफलातैलं, व्यायामः च कफं नुदन्ति; सर्व-रोग-शान्तये ध्यानं विष्णोः पूजनं च प्रभावी। धन्वन्तरिः उवाच—रसस्य गुणान् तथा औषधीनां अन्यान् गुणान् वक्ष्यामि; तेषां गुणान् शृणु। यः रसं, वीर्यं, विपाकं च जानाति, सः राजन् अन्यान् रक्षितुं शक्नोति। मधुरः, आम्लः, लवणः च सोमात् उत्पन्नः इति कथ्यते; तिक्तः, कटुः, कषायः च अग्नेः इति घोषितम्, हे महाबाहो। विपाको द्रव्यस्य त्रिविधः—कटु, आम्ल, लवण-स्वभावः; वीर्यं द्विविधं—उष्णं वा शीतं वा। कदाचित् औषधीनां प्रभावः अनिर्वचनीयः, हे द्विजश्रेष्ठ; रसाः मधुरः, कषायः, तिक्तः च। शीतवीर्यं निश्चितम्; अन्यानि उष्णवीर्याणि; गुडूची तिक्तत्वे अपि अतिवीर्यं उष्णं गृहीतं। पथ्या अपि कषायत्वे उष्णवीर्यं; मधु, मांसं च उष्णवीर्यं स्मर्यते। लवणः, मधुरः च मधुर-विपाकः; आम्लः उष्ण-विपाकः, अन्ये कटु-विपाकः। यदा वीर्यं विपाकः च विपरीतः, तदा प्रभावः परिणामं निश्चितं करोति; मधु मधुरत्वे अपि कटु-विपाकः गृहीतं। षोडशगुणं जलं शोषयेत्, चतुर्गुणं द्रव्यं पिबेत्; एषा क्वाथस्य विधिः यत्र नियमः नास्ति। तैल-प्रयोगे क्वाथे जलं चतुर्गुणं द्रव्यस्य; क्वाथं द्रव्यसमं निष्क्राय तैलं योजयेत्। तैलस्य भागः द्रव्यस्य तुल्यः; यदि द्रव्ये जलं नास्ति, तदा तैल-द्रव्यं अपि तथा। तैल-युक्तं औषध-निर्माणं वर्णितम्; लेह्येषु अपि एषा सममात्रा, हे सुश्रुत। एषा मध्यममात्रा स्मर्यते; मात्रायाः भेदः नास्ति। आयुः, कालः, बलम्, पाचनशक्ति, देशः, द्रव्यं, रोगः—एतानि विचारयेत्। एतानि विचार्य, हे तेजस्विन्, मात्रानिर्णयः कर्तव्यः। रसानां मध्ये सौम्याः सामान्यतः शरीरधातून् पुष्णन्ति। विशेषतः मधुर-रसः धातून् पुष्णन्ति; यः द्रव्यः दोषधात्वोः समगुणः, सः वृद्धिकरः ज्ञेयः; विपरीतः हानिकरः। शरीरस्य त्रयो आधाराः घोषिताः, हे नरश्रेष्ठ। अन्नम्, मैथुनम्, निद्रा—एषु यत्नः सदा कार्यः। अति-निग्रहात् वा अति-सेवनात् वा सम्पूर्ण-विनाशः भवति। कृशे पुष्टिः कार्यः; गुरु-शरीरे ह्रासः; मध्य-शरीरे स्थितिः—एते त्रिविधाः शरीरभेदाः। द्वौ उपायौ घोषितौ—तृप्तिः अतृप्तिः; तथा हितं अन्नं मध्यममात्रया, पूर्वभुक्तस्य पाचनानन्तरं एव भुञ्जीत। औषधीनां पञ्च विधयः—रसः, कल्कः, क्वाथः, शीतसिद्धः, हृष्टः—हे नरश्रेष्ठ। रसः उत्पीडितः; कल्कः पेषितः; क्वाथः उष्णितः; शीतसिद्धः रात्रौ स्थापितः। यः तदनन्तरं उष्णितः छिन्नः च, सः हृष्टः; शतषष्टिः औषध-निर्माण-विधयः स्मर्यन्ते। यः एतान् जानाति, सः अजेयः, तेषां प्रयोगे कौशलवान् च। अन्नस्य शुद्धिः अग्न्यर्थम्; अग्निः जनानां बलस्य मूलम्।