सुष्रुतस्य संवादे, धन्वन्तरिः महर्षये सुष्रुतं प्रति आयुर्वेदस्य गूढार्थान् सम्यक् विवृणोति। तत्र प्रथमं, तिक्तं मधुरं च कषायं च रसं पित्तनाशनं इति निर्दिश्यते; एते गुणाः केवलं रसस्य न सन्ति, किं तु पाचनानन्तरं विपाकेनैव तेषां प्रभावः विद्यते। तत्र, उष्णवीर्यद्रव्याणि कफवातनाशनानि भवन्ति, शीतवीर्यद्रव्याणि पित्तनाशनानि; स्ववीर्येण स्वकर्मणा च तानि द्रव्याणि फलानि जनयन्ति, हे सुष्रुत। ऋतुषु च कालेषु, शिशिरे, वसन्ते, ग्रीष्मे च कफस्य सञ्चयः, प्रकोपः, प्रशमनं च क्रमशः वर्ण्यते। ग्रीष्मे, वर्षासु, रात्रिषु, शरदि च वातस्य सञ्चयः, प्रकोपः, प्रशमनं च वर्ण्यते। वर्षासु, शरदि, हेमन्तादौ च पित्तस्य सञ्चयः, प्रकोपः, प्रशमनं च क्रमशः कथ्यते। ऋतवः वर्षारम्भे मुक्तिस्वरूपाः, हेमन्तारम्भे मुक्तिस्वरूपाः, पुनः शिशिरारम्भे यावत् ग्रीष्मान्ते च ग्रहणस्वरूपाः। चन्द्रस्य प्रभावः मुक्तिस्वरूपः, सूर्यस्य ग्रहणस्वरूपः; चन्द्रः वर्षारम्भे तिसृषु ऋतुषु गच्छन् क्रमशः रसाः जनयति। तत्र, क्रमशः अम्लं लवणं मधुरं च रसां जनयति; सूर्यः शिशिरारम्भे ऋतुषु गच्छन् क्रमशः रसाः जनयति। कफवृद्धौ तिक्तं कषायं कटुं च रसं शनैः वर्धयेत्, यथा दोषाः वर्धन्ति; एकस्य एव बलवृद्धिः स्यात्। तथैव, यदा दोषाः मानवेषु क्षीयन्ति, तदा शनैः क्षयः भवति, रात्रिदिनवयःसहितम्। आरम्भे, मध्ये, अन्ते च कफः, पित्तं, वायुः च प्रकोपं यान्ति; तेषां वर्धनं तेषां प्रकोपारम्भे स्मर्यते। प्रकोपानन्तरं कालः प्रशमनः इति कथ्यते; अति भोजनात्, अभोजनात् च तेषां प्रशमनं वर्ण्यते। सर्वरोगाः वेगनिग्रहात् वा वेगस्य बलात् मुक्त्याः वा जायन्ते; उदरस्य द्वौ भागौ भोजनैः पूरयेत्, एकं भागं पानैः। वायोः अन्यदोषाणां च स्थानं शेषं कृत्वा यथाप्रत्ययम्; रोगहेतौ विपरीतं उपायं कुर्यात्। एतत् अत्र कर्तव्यं; सारं मया उक्तं—नाभ्यः ऊर्ध्वं अधः च, गुदे च, स्फिक् प्रदेशे च। शरीरस्थं बलं, रक्तं, पित्तं, वायुः च स्थानानि वर्णितानि; सर्वे दोषाः शरीरव्यापिनः, विशेषतः वायुः। शरीरमध्यस्थं हृदयं मनसः स्थानं स्मर्यते; यो कृशः अल्पकेशः च, चञ्चलः, बहुवाचः, अनियमितपाचनः च। वायुप्रकृतिः व्योमगः स्वप्नेषु च, अकालश्वेतकेशः, क्रोधी, स्वेदप्रियः, मधुरप्रियः च। पित्तप्रकृतिः स्वप्ने दीप्तवस्तूनि पश्यति; तमसः, रजसः, सत्त्वस्य प्रकाराः अपि एवं स्मर्यन्ते। कफप्रकृतिः स्वप्ने शुद्धमेघान् पश्यति; तमसः, रजसः, सत्त्वस्य प्रकाराः अपि एवं स्मर्यन्ते। हे द्विज, पित्तं भयात्, अतिकलशपानात्, गुरुभोजनात्, भोजनानन्तरं शयनात् च प्रकोपं यान्ति। कफः आलस्ये प्रकोपं यान्ति; वाय्वादिरोगान् ज्ञात्वा, तेषां लक्षणैः प्रशमनं कुर्यात्। स्थूलस्य भग्नं, मुखे कषायता, मुखशोषः, जिह्वा, रोमाञ्चः—एते वायुरोगस्य लक्षणानि। नखनेत्रनाडीपित्तता, मुखे तिक्तता, तृष्णा, दाहः, उष्णता—एते पित्तरोगस्य लक्षणानि। आलस्यं, अतिवासिता, गुरुत्वं, मुखे माधुर्यं, उष्णप्रियता—एते कफरोगस्य लक्षणानि। स्नेहयुक्तं उष्णं भोजनं, अभ्यङ्गः, तैलपानं च वायुः शमयन्ति; घृतं, दुग्धं, चन्द्रकिरणशीतं च पित्तशमकं। मधु, त्रिफलातैलं, व्यायामः च कफनाशकं; सर्वरोगशमने ध्यानं विष्णुपूजा च प्रभावशाली। धन्वन्तरिः पुनः कथयति—रसादीनां औषधगुणान् विस्तरेण वक्ष्यामि; तेषां गुणान् शृणु। यो रसं, वीर्यं, विपाकं च जानाति, स राजा आदीन् रक्षेत्। मधुरं, आम्लं, लवणं सोमात् उत्पन्नं; तिक्तं, कटुं, कषायं अग्निसंभावितं, हे महाबाहो। विपाकः त्रिधा—कटु, आम्ल, लवणस्वरूपः; वीर्यं द्विधा—उष्णं वा शीतं वा। कदाचित् औषधीनां प्रभावः अनिर्वचनीयः, हे श्रेष्ठद्विज; रसाः मधुरः, कषायः, तिक्तः। शीतवीर्यं निर्दिष्टं; अन्यानि उष्णवीर्याणि। गुडूची तिक्तत्वे अपि अत्युच्चं उष्णवीर्यं स्मर्यते। पथ्या अपि कषायत्वे उष्णवीर्यं; मधु, मांसं च उष्णवीर्यं स्मर्यते। लवणं, मधुरं च मधुरविपाकं; आम्लं उष्णविपाकं, अन्ये कटुविपाकं। वीर्यविपाकयोः विरोधे प्रभावः फलप्रदः; मधु मधुरत्वे अपि कटुविपाकं स्मर्यते। षोडशगुणं जलं पच्येत्, चतुर्गुणं द्रव्यं पिबेत्; एषः क्वाथस्य विधिः, यत्र नियमः नास्ति। क्वाथे, तैलपाके चतुर्गुणं जलं द्रव्ये; क्वाथं समं तैलं मिश्रयेत्। द्रव्यस्य प्रमाणं तैलस्य भागेन समं; यदि द्रव्ये जलं न अस्ति, तैलद्रव्यं तद्वत्। तैलपाके औषधस्य विधिः वर्ण्यते; अवलेहस्य अपि तद्वत् प्रमाणं, हे सुष्रुत। एषः मध्यममात्रा; मात्रायाः भेदः नास्ति। आयुः, कालः, बलं, पाचनशक्ति, देशः, द्रव्यं, रोगः च विचार्यः। एवं धन्वन्तरिः सुष्रुतं प्रति आयुर्वेदस्य गूढार्थान्, दोषाणां सञ्चयप्रशमनं, औषधगुणान्, भोजनविधानं, रोगलक्षणानि, प्रशमनविधिं च स्नेहपूर्वं, श्रद्धया, विस्तारयति।