वातपित्तकफरोगेषु, यथाक्रमेण, एतानि परमौषधानि निर्दिष्टानि। धन्वन्तरिः उवाच—रोगाः शरीरसम्भवाः, मानसमूलकाः, बाह्याः, जातिसम्बन्धिनश्च इति चतुर्धा परिगण्यन्ते। शरीरसम्भवेषु ज्वरः कुष्ठं च मुख्यतः स्युः; कोपादयः तु मानसानां कारणम्। बाह्यरोगाः आघातसमुत्थानः; जातिसम्बन्धिनः क्षुधा जरायाः च। शरीरबाह्यरोगनाशाय रविवासरे घृतगुडयोः होमः कार्यः। लवणोदनं सुवर्णयुक्तं विप्राय दातव्यम्; सोमवारे विप्रस्य अभ्यङ्गः कार्यः, तदा स सर्वरोगेभ्यः विमुक्तो भवति। शनिवासरे तैलदानं, अश्विन्यां गौदुग्धशाल्यन्नयोः दानं च विधेयम्। प्रतिमायाः घृतक्षीराभ्यां स्नानं कृत्वा, रोगमुक्तिः सिध्यति। दर्भान् त्रिस्वादुरसैः सिक्त्वा, गायत्रीं जपन् अग्नौ समर्पयेत्; यत्र रोगः जातः, तत्र स्नानं हुतं च कार्यम्। मानसिकव्यथानां चापि विष्णोः स्तुतिः औषधं भवति। अधुना वातपित्तकफानां धातूनां च प्रवृत्तिं शृणु। आहारः उदरे पच्यमानः द्विधा विभज्यते—एकः मलमयं, अपरः सारमयः। मलभागात् पुरीषमूत्रस्वेदनासकर्णादयो मलाः जायन्ते। सारभागात् रसः, तस्मात् रक्तं, रुधिरात् मांसं, मांसात् मेदः, मेदसः अस्थि, अस्थेः मज्जा, मज्जायाः शुक्रं, शुक्रात् रतिः, रतेः वीर्यं, एवं देशरूपबलशक्तिकालस्वभावाः अपि उत्पद्यन्ते। एतद्विज्ञाय, औषधबलं परीक्ष्य, चिकित्सां समाचरेत्; रिक्ततिथिं, मङ्गलवासरं, मूलभरण्यृत्तिकानक्षत्राणि च वर्जयेत्। हरिं, गावः, द्विजातीन्, सोमसूर्यदेवान् च पूजयित्वा, मुने, अस्य मन्त्रस्य श्रवणं कृत्वा औषधप्रयोगं आरभेत। ब्रह्मा दक्षाश्विनरुद्रेन्द्रभूमिसोमसूर्यवाय्वग्नयः, ऋषयः, ओषधिगणाः, भूतानि, रक्षांसि च त्वां पान्तु। यथा अमृतं देवेषु, श्रेष्ठमौषधं नागेषु, रसायनं मुनिषु, तथा तवायं भिषगौषधः स्यात्। यः देशः वातकफप्रधानः, वृक्षोदकबहुलः, स स्नेहिलः इति कथ्यते; विपरीतो निर्जलवृक्षः शुष्कः इति स्मृतः। यत्र किञ्चित् वृक्षोदकं, स मिश्रदेशः; शुष्के पित्तबहुलता, मिश्रदेशे समता। वातः सूक्ष्मः शीतलो चलश्च; पित्तं त्रीधा तीक्ष्णोष्णं; कफः स्थिरः अम्लः स्निग्धः मधुरश्च, बलजनकः। समगुणैः वृद्धिः, विपरीतैः हानिः; मधुराम्ललवणाः कफवृद्धिकराः, वातहराः। कटुतिक्तकषायाः वातलाः, कफहराः; कट्वम्ललवणाः पित्तवर्धकाः। तिक्तमधुरकषायाः पित्तनाशनाः; एते गुणाः न केवलं रसस्य, किं तु विपाकस्य। उष्णवीर्यद्रव्याणि कफवातहराणि; शीतवीर्याणि पित्तनाशनानि; स्वबलप्रभावाद् द्रव्याणि कर्माणि कुर्वन्ति। शिशिरे वसन्ते ग्रीष्मे च कफस्य सञ्चयप्रकोपप्रशमानि; ग्रीष्मे वर्षासु रात्रिषु शरदि च वातस्य सञ्चयादयः; वर्षाशरच्छरदधिके पित्तस्य सञ्चयप्रकोपप्रशमानि। वर्षारम्भादिषु तिसृषु ऋतुषु विसर्गः, शिशिरादिषु त्रिषु अपि; हेमन्तपर्यन्तग्रेसु त्रिषु आदानः। चन्द्रस्य प्रभावः विसर्गात्मकः, सूर्यस्य आदानात्मकः; चन्द्रः वर्षारम्भादिषु तिसृषु ऋतुषु, क्रमशः अम्ललवणमधुररसान् उत्पादयति। सूर्यः शिशिरादिषु तिसृषु ऋतुषु, क्रमशः तिक्तकषायकटुरसान् उत्पादयति। रसानां वृद्धिप्रकारेण तिक्तकषायकटुं शनैः वर्धयेत्, यथा दोषाः वर्धन्ते; एकस्य एव बलवृद्धिः। यथा दोषाः क्षीयन्ते, तथा रात्रिदिवसवयः सह शनैः हानिः। आदौ मध्ये च अन्ते च कफपित्तवायवः प्रकोपं यान्ति; तेषां प्रकोपस्य आरम्भे वृद्धिः, ततः प्रशमकालः। अतिक्रमेण वा अल्पभोजनतः रोगाः जायन्ते। उदरस्य द्वौ भागौ आहारस्य, एकः पानस्य, शेषः वातादीनां स्युः। रोगकारणस्य विपरीतं भेषजं प्रयुञ्जीत। एतत् सम्पूर्णं, सारं मया उक्तम्—नाभ्यूरधः, अधोऽपि, गुदे श्रोणिषु च। बलस्य, रक्तस्य, पित्तस्य, वातस्य च स्थानानि शरीरस्य उक्तानि; सर्वत्र तु एते व्याप्यन्ते, विशेषतः वातः। शरीरमध्यस्थं हृदयं मनसः स्थानं ज्ञेयम्। कृशः अल्पकेशः चञ्चलः वाचालः, विषमाग्निः, वातप्रकृतिः, आकाशगामी स्वप्ने, शीघ्रपाण्डुः, कोपशीलः, स्वेदप्रियः, मधुरप्रियः। स्वप्ने प्रकाशवस्तूनि पश्यन् पित्तप्रकृतिः; तामसी, राजसी, सात्त्विकि च एवमपि। स्वप्ने शुद्धमेघदर्शनं कफप्रकृतिः; तामसी, राजसी, सात्त्विकि अपि स्मर्यन्ते। इति, धर्मज्ञ, धन्वन्तरिना रोगाणां, दोषाणां, धातूनां च उत्पत्तिप्रकारः, तेषां चोपशमनमार्गः, औषधप्रयोगस्य विधिः, ऋतुविशेषाः, रसगुणाः, देशभेदाः, तथा स्वप्नलक्षणानि, सम्यगुक्तानि।