शक्तुशाकानां तथा अम्लानां भोजनं पाचनाय अनुशंस्यते। वृणस्य चोपशमनाय निम्बचूर्णं हितं मन्यते। एवं शुद्धिकरणं विशेषयज्ञं च विशेषतः कर्तव्यम्; स्त्रियः प्रसूतिः रक्षणं सर्वजीवानां हितं सदा। सर्पदंशे निम्बपत्राणि भक्षणं औषधमस्ति; तद्वत् तालपत्रनिम्बपत्राणां पुरातनतैलयवसर्पिषः मिश्रणं लेपनं च हितकरम्। वृश्चिकदंशे मयूरपिच्छसर्पिषः धूपनं वा अर्कदुग्धपद्मबीजपलाशबीजचूर्णस्य लेपनं च प्रभावी। वृश्चिकदंशे कृष्णनिगुंड्याः शिवपुष्पस्य फलस्य च अर्कदुग्धतैलमृद्गुडसममिश्रणं हितमस्ति। कुक्कुरदंशविषस्य तीव्रशमनाय तण्डुलीयमूलं त्रिवृत्समं सर्पिषा पानं शीघ्रं विषहरम्। सर्पविषकीटविषाणां अपि तीक्ष्णतमं विषं चन्दनं पद्मकं कुष्ठं तालं उशीरं पाटला च शीघ्रं जयन्ति। निर्गुण्डी शारिवा सेलु लूता विषहराणि औषधानि; शिरःशुद्धये गुडं नागरं च उत्तमं द्विजोत्तम। अभ्यंतरस्नेहवस्त्यर्थं तैलं सर्पिषः श्रेष्ठं; अग्नितप्तस्नेहनं बलवद्, शीतोदकं श्रेष्ठं कषायम्। त्रिवृत् सर्वोत्कृष्टं विरेचनाय, मदनं वमनाय; वस्ती विरेचनं वमनं तैलं सर्पिषः मधु च यथायोग्यं योज्यते। वातपित्तकफविकारेषु एतानि औषधानि उत्तमानि, क्रमशः उपयोज्यन्ते। धन्वन्तरिः उवाच – रोगाः देहजाः मनसजाः बाह्यजाः जन्मजाः च कथ्यन्ते। देहजाः ज्वरः कुष्ठं च; मनसजाः क्रोधादिभिः उत्पन्नाः। बाह्यरोगाः आघातात् जायन्ते; जन्मजाः क्षुधा वृद्धिः च। देहबाह्यरोगनाशाय रविवारे सर्पिषः गुडं च होमयेत्। लवणशक्तुं सुवर्णसहितं विप्राय दद्यात्; सोमदिने विप्रं तैलाभिषिक्तं कृत्वा सर्वरोगमुक्तः भवति। शनिवारे तैलं दद्यात्; अश्विनीदिने गोदुग्धं तण्डुलं च दद्यात्। प्रतिमां सर्पिषा दुग्धेन स्नापयेत्, रोगमुक्तिः स्यात्। गायत्रीं जपित्वा दर्भं त्रिस्वादुयुक्तं हुत्वा, स्नानं दानं च रोगस्थान्यत्र कुर्यात्। मानसिकदुःखोपशमनाय विष्णोः स्तवनं औषधम्; वातपित्तकफधातुनां वर्णनं शृणु। अन्नं यत् उदरस्थं पच्यते, हे सुश्रुत, द्विधा विभज्यते – एकं मलः, अन्यं सारः। मलभागः पुरीषं मूत्रं स्वेदं नासा कर्णादिषु मलानि जनयति। सारभागात् रसः उत्पद्यते, तस्मात् रक्तं, ततो मांसं, ततो मेदः, मेदः तः अस्थि। अस्थितः मज्जा, मज्जात् शुक्रं, शुक्रात् रति, रतिः तः वीर्यं; एवं देशः रूपं बलं शक्ति कालः प्रकृतिः च। एतद् ज्ञात्वा औषधं प्रयोज्यं, औषधबलं च विचार्यं; रिक्ततिथिं भौमवासरं मूलं भरणी कृतिका च वर्जनीयम्। हरिं गोः द्विजः सोमसूर्यदेवताः च सम्यक् पूज्य, ततः मन्त्रं शृणु, विद्वन्, औषधप्रयोगं आरभस्व। ब्रह्मा दक्षः अश्विनौ रुद्रः इन्द्रः पृथ्वी सोम सूर्य वायु अग्निः ऋषयः ओषधिगणाः भूताः रक्षकाः च त्वां रक्षन्तु। यथा अमृतं ऋषिभ्यः, अमृतं देवभ्यः, श्रेष्ठं औषधं नागश्रेष्ठेभ्यः, तथा तव औषधं भवतु। वातकफप्रधानं बहुवृक्षजलयुक्तं प्रदेशं मार्ष्यं उच्यते; विपरीतं निर्जलवृक्षं शुष्कं उच्यते। किञ्चित् वृक्षजलयुक्तं मिश्रं, शुष्कं पित्तप्रधानं, मिश्रं समं उच्यते। वातः सूक्ष्मः शीतः चलः; पित्तं त्रिधा उष्णं तीक्ष्णं; कफः स्थिरः अम्लः स्निग्धः मधुरः च बलप्रदः। समानगुणैः वृद्धिः, विपरीतैः क्षयः; मधुरं अम्लं लवणं कफवृद्धिकरं, वातक्षयकरं। कटुं तिक्तं कषायं वातकरं, कफक्षयकरं; कटुं अम्लं लवणं पित्तवृद्धिकरं। तिक्तं मधुरं कषायं पित्तनाशकं; एतद् गुणाः न स्वादे, किं तु विपाके। उष्णवीर्यं कफवातनाशकं; शीतवीर्यं पित्तनाशकं; स्वबलं क्रिया च फलं जनयन्ति, हे सुश्रुत। हेमन्तवसन्तग्रीष्मे कफस्य संचयः, प्रकोपः, प्रशमनं क्रमशः। ग्रीष्मवर्षनिश्युत्सरदृतुषु वातस्य संचयः, प्रकोपः, प्रशमनं वर्ण्यते। वर्षाशरद्प्राक्-हेमन्ते पित्तस्य संचयः, प्रकोपः, प्रशमनं क्रमशः। वर्षाद्यृतवः विसर्गात्मिका; प्राक्-हेमन्ताद्याः अपि; उत्तरहेमन्ताद्याः ग्रीष्मान्ताः आदानात्मिका। चन्द्रबलं विसर्गात्मकं, सूर्यबलं आदानात्मकं; चन्द्रः वर्षाद्यृतुषु स्वादुं क्रमशः जनयति। क्रमशः अम्लं लवणं मधुरं च उत्पादयति; सूर्यः उत्तरहेमन्ताद्यृतुषु स्वादुं क्रमशः जनयति। कटुं कषायं तिक्तं क्रमशः वृद्धिं योजयेत्, यथा दोषा वृद्धिं यान्ति; एकस्य बलवृद्धिः एव। एवं दोषक्षये मानवेषु, रात्रिदिवसवयःसहितं क्षयः क्रमशः भवति।