एकदा भगवतः धन्वन्तरिणः समीपे ब्राह्मणः कश्चन रोगनिवारणोपायान् पृष्टवान्। तदा धन्वन्तरिः सस्नेहमिदं कथयामास— हे ब्राह्मन्, श्रोत्रशूलनाशनाय तैलं वा उष्ट्रमूत्रं श्रेष्ठं श्रोत्रपूरणं स्मृतम्। सर्वविधमुक्ताफलं च श्रोत्रपीडानाशनाय युक्तमिति मन्यते। पर्वतजमृत्तिका, चन्दनं, लाक्षा, मल्लिकाकुसुमानि च—एतानि सम्यक् संयोज्य लेपं कृत्वा शुक्रक्षतानां विनाशनं भवति। त्रिफलया सह व्योषं तु तुच्छकं जलं च युक्त्वा सर्वाक्षिरोगेषु हितं भवति, यथा रसान्जनम् अपि। शिलायां भृष्टं घृतं पीष्य लोध्रं, आम्लोदकं, सैन्धवक्षारं च योजयित्वा अक्षिप्रक्षालनं सर्वाक्षिरोगनाशनं स्मृतम्। पर्वतजमृत्तिकाचन्दनयोः लेपः अक्षिषु प्रशस्यते; चाक्षुषरोगनिवारणाय त्रिफला नित्यं सेव्या। रात्रौ दीर्घायुषः कामिनः मधु घृतं च सेवेत; शतावरीरसं क्षीरघृतसंयुक्तं बलवर्धनं स्मृतम्। कालम्बिका माषा च क्षीरघृतैः पक्ताः बलाय हिताः; त्रिफला यष्टिमधुना सह दीर्घायुष्ये पूर्वोक्तं प्रसिद्धा। यष्टिमधु चान्ये च रसा बलदाः, पलितहराः; वचा युक्तं घृतं, हे ब्राह्मन्, भूतदोषनाशनं भवति। काव्यम् बुद्धिदं सर्वार्थसिद्धिदं च; वलाकलककषायेन युक्तं तैलं अभ्यङ्गे हितम्। रास्ना सहचरयुक्तं तैलं वातविकारनाशनाय युक्तम्; यत् खाद्यं न विघ्नकरं तत् व्रणेषु प्रशस्यते। शक्तुककुडुम्बिका चाम्लानि च पाचनाय युक्तानि; निम्बचूर्णं व्रणेषु तथा रोपणाय हितम्। शुद्धिः सम्यगाचरणं च, विशेषयागाश्च विशेषतः; प्रसूता स्त्रीणां रक्षणं सदा प्राणिनां श्रेयस्करम्। निम्बपत्रभक्षणं सर्पदंशे हितम्; ताडपत्रनिम्बपत्रपुराणतैलयवघृतयुतं लेपनं अपि लाभकरम्। वृश्चिकदंशे मयूरपिच्छघृतधूपनं वा, अर्कदुग्धपद्मबीजपलाशबीजलेपः च प्रशस्यते। वृश्चिकदोषे कृष्णपत्रिका शिवपत्रं फलं च, अर्कदुग्धतैलमृत्तिकागुडयुतं लाभकरम्। तण्डुलीयमूलं त्रिवृत्समानं घृतयुतं पीत्वा, कुक्कुरदष्टविषं शीघ्रं नाशयति। सर्पकीटविषं अपि तीक्ष्णतमपि, चन्दनपद्मककुष्ठताडवेतसपाटलादिभिः शीघ्रं जय्यते। निर्गुण्डी शारिवा सेलु लूता विषहराः; शिरःशुद्धये गुडनागरौ श्रेष्ठौ, द्विजोत्तम। अभ्यन्तरस्नेहस्वेदनार्थं श्रेष्ठं तैलं घृतं च उपयोग्यं; तीव्रस्वेदनं वह्निना कार्यम्, शीतलं जलं तु परं कषायम्। विरेचनाय त्रिवृत् श्रेष्ठा, वमनाय मदनफलम्; बस्तिविरेचनवमनतैलघृतमधूनि यथायोग्यं प्रयोज्यन्ते। वातपित्तकफविकारेषु एतानि उत्तमानि भैषज्यानि, यथाक्रमं प्रयोजनीयानि। एवं विविधोपचारान् उक्त्वा धन्वन्तरिः पुनरुवाच—रोगाः शरीरसम्भवाः, मानसाः, बाह्याः, आद्याः च इति चत्वारः। शरीरसम्भवेषु ज्वरः, कुष्ठम् इत्यादयः; कोपाद्याः मानसाः। बाह्यरोगाः आघातसम्भवाः; आद्याः तु क्षुधा जरायाः च। शरीरबाह्यरोगनाशनाय रविवासरे घृतगुडयोः होमः कार्यः। लवणयुक्तं पिष्टकं सुवर्णेन सह ब्राह्मणाय दातव्यम्; सोमवारे ब्राह्मणं अभ्यञ्जयेत्, स सर्वरोगान् विमोच्यते। शनिवासरे तैलदानं कार्यम्; अश्विन्यां क्षीरशाल्यन्नं दातव्यम्। प्रतिमां घृतक्षीराभ्यां स्नापयेत्, रोगमुक्तिः स्यात्। गायत्रीं जपित्वा, त्रीणि मधुरद्रव्याणि दर्भेण अग्नौ हुत्वा, यत्र रोगः तत्र स्नानदानादिकं कार्यम्। मानसिकदुःखोपसर्गेषु विष्णोः स्तवनं भेषजम्। अधुना वातपित्तकफानां धातूनां च श्रुणु। अन्नं यत् उदरस्थं पच्यते, हे सुश्रुत, तद् द्विधा भवति—एकं मलरूपं, अपरं साररूपं। मलभागः विण्मूत्रस्वेदनासाश्रोत्रादिमलरूपः; सारभागात् रसः जायते, तस्मात् रक्तं, तस्मात् मांसं, तस्मात् मेदः, तस्मात् अस्थि। अस्थ्नः मज्जा, मज्जायाः शुक्रं, शुक्रात् रतिः, रत्याः वीर्यम्; एवं देशरूपबलवीर्यकालस्वभावाश्च। एवं विदित्वा, औषधबलं च विचार्य, चिकित्सा कार्याः; रिक्ततिथिं मङ्गलवासरं मूलभरणीकृत्तिकानक्षत्रं च वर्जयेत्। हरिं गावः द्विजान् सोमसूर्यदेवान् च पूज्य, इदं मन्त्रं शृणु, ततो भैषज्यं आरभेत। "ब्रह्मा दक्षाश्विनौ रुद्र इन्द्र पृथिवी चन्द्रसूर्यवाय्वग्नयः ऋषयः ओषधिगणाः भूतानि रक्षांसि च त्वां रक्षन्तु।" इति। यथा अमृतं देवेषु, श्रेष्ठं भेषजं नागेषु, तथा तेयं चिकित्सा भवतु। वातकफप्रधानं, बहुवृक्षतोययुक्तं देशं सर्पिष्यम्; विपरीतम् अनूपम्। अल्पवृक्षतोययुक्तं मिश्रदेशः; अनूपे पित्ताधिक्यं, मिश्रदेशे समता। वायुः सूक्ष्मः शीतः चलः; पित्तं त्रीधातुष्णं तीक्ष्णं; कफः स्थिरः अम्लः स्निग्धः मधुरः बलदः। सामान्यानुबन्धात् वृद्धिः, विपरीतानुबन्धात् हानिः; मधुराम्ललवणानि कफवृद्धिकराणि, वातनाशनानि च। कटुतिक्तकषायाणि वातकराणि, कफनाशनानि; कट्वम्ललवणानि पित्तवर्धकाणि इति। एवं भगवतः धन्वन्तरिणः मुखात् रोगनिवारणोपायाः, औषधयोगाः, धर्माचरणं च श्रुत्वा ब्राह्मणः प्रहृष्टचित्तः प्रणाम्य तम् उपास्ते स्म।