शृणु, भगवन्! अत्र आयुर्वेदशास्त्रे भगवतः धन्वन्तरिणा निर्दिष्टं हिताहितं चोपचर्यमाणं औषधविधानं सम्यग् निवेदयामि। यदा तृष्णा बाधते, तदा सलिलेन वा क्षीरयुक्तेन वा विपुलोदकेन वा पक्तं तण्डुलान्नं पिबेत्, अथवा मुस्तगुडफलकं मुखे धारयेत्। यवप्रकाराः, पिष्टकानि, शुष्कमूलानि, पत्रकवेत्राङ्कुरादयः चाङ्गसङ्कोचं हरन्ति। मुद्गाः, तुवराः, मसूराः, तिलाः, मृगरसाः, सैन्धव, घृतं, द्राक्षाः, शुण्ठी, आमलकी, कोलफलानि चोपयोज्यानि। जिरणगोधूमयवशालीनां युषं पथ्यं; विसर्पिणां तु तिलमधुद्राक्षादाडिमैः सिक्तं मधुरं हितम्। रक्तइक्षुः, गोधूमः, यवः, मुद्गः, काकमारी, वेत्राग्रं, वस्तुकं, सुवर्चला च लघूनि। वातरक्तविकारनाशाय तु मधुसंयुक्तं जलं पिवेत्; दर्भसिद्धं घृतं चासाध्यरोगेषु हितम्। भृङ्गराजस्य वा आमलरसस्य वा तैलं नास्यभ्यन्तरे सर्वरोगेषु, केशकिट्टोत्थेषु च विशेषतः श्रेयः। शीतलं जलं, खाद्यं, पेयं, तिलभक्षणं च ब्राह्मणस्य मन्द्यं जनयति, तृप्तिं च ददाति। तिलतैलकवलनं द्विजातीनां मन्द्यं महदुत्पादयति; विरंगचूर्णं गोमूत्रं च कृमिनाशनम्। आमलकीघृतलेपः शिरसि श्रेष्ठः; शिरोरोगनाशाय स्निग्धोष्णं भोज्यं चोपयोज्यं। कर्णपूरणाय तैलं वा उष्ट्रमूत्रं श्रेष्ठम्; कर्णशूलनाशाय मुक्ताफलानि च योज्यन्ते। पर्वताम्रद्राक्षचन्दनाग्रजातीपुष्पैः कृतं लेपनं शुक्रदोषं हरति। त्रिफलाव्योषयुक्तं तुच्छकजलसमेतं वा रसान्जनं च सर्वाक्षिरोगनाशनं; लोध्रं कट्वम्लोदकं सैन्धवं च घृतं शिलायां मृदितं स्रावणोपयोगि, सर्वाक्षिरोगौघनाशनम्। पर्वताम्रचन्दनपिष्टं नेत्रेषु हितं; त्रिफला चाक्षिरोगप्रतिबन्धाय नित्यं सेव्या। रात्रौ दीर्घायुषः प्रार्थयमानः मधु घृतं च सेवनं कुर्यात्; शतावरीक्षीरसिद्धं घृतं च बलवर्धनम्। कालम्बिकामाषौ क्षीरघृतसिद्धौ बल्यौ; त्रिफला दीर्घायुषी, यष्टिमधुकसंयुक्ता च विशेषतः। यष्टिमधुकादिरसाः बलवर्धनाः, पलितहराः; वचासिद्धं घृतं पिशाचदोषनाशनम्। काव्यं बुद्धिदं सर्वार्थसाधनं; वलाकल्ककषायसिद्धं तैलं मर्दनाय हितम्। रास्नासहचरसिद्धं तैलं वातरोगेषु योज्यं; निरोधरहितं भोजनं व्रणेषु प्रशस्यते। शक्तुकपिष्टकं कट्वम्लं च पाचनाय युक्तम्; व्रणेषु निंबचूर्णं हितम्। यथैव शुद्धिः, यज्ञविशेषः च, विशेषतः गर्भिणीनां रक्षणं सर्वेभ्यः सदा श्रेयस्करम्। निंबपत्रभक्षणं सर्पदंशे प्रतिकारः; तालपत्रनिंबपत्रपुराणतैलयवघृतैः लेपः चोपयोज्यः। वृश्चिकदंशे मयूरपिच्छघृतधूपनं, अर्कदुग्धोत्पलबीजपलाशबीजपिष्टलेपः च हितः। वृश्चिकदोषे कृष्णभण्टाकशिवपत्रसमेतम् अर्कदुग्धतैलं मृत्तिकागुडयुतं चोपयोज्यं। तण्डुलीयमूलं त्रिवृत्समानं घृतसंयुक्तं पिबन् व्याघ्रदंष्टरविषं शीघ्रं जयति। सर्पकीटकविषाण्यपि, चन्दनपद्मककुष्ठतालवेतसपाटलैः शीघ्रं नश्यन्ति। निर्गुण्डीशारिवासेलुलूतानि विषनाशनानि; शिरःशुद्धये गुडनागरं श्रेष्ठम्। अभ्यन्तरशोधनाय बस्त्यादौ तैलघृतं श्रेष्ठम्; बलवान् स्वेदनः अग्निना योज्यः, शीतलजलं तु सुतरां स्तम्भनम्। त्रिवृत् विरेचनस्य श्रेष्ठम्, मदनं वमनस्य; बस्तिर्विरेचनवमनानि तैलघृतमधूनि च यथायोग्यं प्रयुज्यन्ते। वातपित्तकफविकारेषु एतानि शास्त्रेण निर्दिष्टानि औषधानि, क्रमशः सेव्यानि। एवं भगवता धन्वन्तरिणा प्रोक्तम्—रोगा देहजा मनोजा बाह्या आद्याश्च; देहजा ज्वरकुष्ठादयः, मनोजा क्रोधादयः। बाह्यास्तु भेदनादयः, आद्यास्तु क्षुधाजरादयः। देहबाह्यरोगनाशाय रविवासरे घृतगुडं होमयेत्। लवणपिष्टकं सुवर्णेन ब्राह्मणाय दद्यात्; सोमवासरे ब्राह्मणं तैलाभिषेकं कुर्यात्, सर्वरोगविनिर्मुक्तो भवेत्। शनिवासरे तैलदानं, अश्विन्यां गोक्षीरशाल्यर्पणं च; प्रतिमां घृतक्षीराभिषेकं कुर्यात्, रोगान् विनाशयेत्। गायत्रीं जपन् त्रीणि मधुरद्रव्याणि दर्भायां हुत्वा, तत्र स्नानदानादिकं कुर्यात्। मानसिकदुःखनिवारणाय विष्णोः स्तोत्रं श्रेष्ठम्; वायुपित्तकफधातुभेदं शृणु। भोजनं जठरे पच्यते, तत् द्विधा भवति—एकं मलरूपं, अन्यत् साररूपम्। मलभागः पुरीषमूत्रस्वेदनासककर्णादिमलानां कारणम्; सारभागात् रसं, ततो रक्तं, ततो मांसं, ततो मेदः, ततोऽस्थि जन्यते। एवं भगवता धन्वन्तरिणा निर्दिष्टं पावनं चिकित्सा-विधानं श्रुत्वा, सर्वे जना आरोग्यं, दीर्घायुष्यं, सुखं च प्राप्नुवन्ति।