अग्निपुराणम्

एकदा प्राचीनकाले महर्षयः विविधरोगपीडितानां जनानां हितार्थं औषधोपायान् उपदिशत्। येषां श्लेष्मणो विकारः स्यात्, तेषां पथ्यं गुडेन नागरं च योजयित्वा भक्षयेत्, तस्य च दधिमण्डः चित्रकः च ग्रहणीयौ, यौ पाचनव्याधीनां नाशनौ। पुराणयवगोधूमतण्डुलाः, वनमांसस्य रसं, मुद्गामलकीखर्जूरद्राक्षाबदराणि चोपयुक्तानि। मधु, घृतं, दुग्धं, शर्करा, निम्बः, पर्पटः, दधिमण्डः, अरिष्टश्च वातव्याधिभिः सदा हितानि। हृद्रोगिणां विरेचनं कार्यम्; हिक्कायाम् पिप्पली हितकरी। दधिमण्डं वलालं सिन्धुं च शीतजलेन शीतलयित्वा सेवेत। मदात्यये मुक्ताफलवणादिकं हितं, छर्दौ लाक्षामधूदकदुग्धपानं प्रशस्यते। क्षयव्याधौ मांसरसाहारः पाचनाग्निप्रदीपकः, भोजने रक्ततण्डुला, निवारा, कलमाश्च ग्राह्याः। यवप्रसादमांसशाककृष्णलवणशठ्यादिकं हितम्; अर्शसि जलयुतदधिमण्डपेयः वा यवागू वा ग्राह्या। मुष्टाश्च लोपाश्च चित्रकहरिद्रया सह, यवप्रसादतण्डुलवास्तुकानि कृष्णलवणेन योजनीयानि। यवगोधूमताम्रलोहमिश्रं दुग्धशर्कराघृतयुतं मूत्रकृच्छ्रे हितं, पेयाय यवागू सुरा वा ग्राह्या। लाहिपिष्टकानि मधुना भाजितमांसं पारुषकं वर्ताकं कुलावशिखिपेयानि च छर्दौ प्रयोज्यानि। जलपाकदुग्धपाकेन वा तुषोदकेन पक्वान्नं तृष्णाशान्तये, अथवा मुस्तगुडगुटिका मुखे धार्या। यवप्रसादपिष्टकशुष्कमूलशाकानि पाटोलवेत्रकाण्डानि च स्तम्भनाशनानि। मुद्गा, तुवराः, मसूराः, तिलवनमांसरसकृतशिलाजतु, घृतद्राक्षासुण्ठ्यामलकीकोलानि चोपयुक्तानि। पुराणगोधूमयवतण्डुलसूपाः पाण्डुरोगिणां तिलमधुद्राक्षादाडिमैः सिक्तमिष्टं। रक्तइक्षुगोधूमयवमुद्गाः लघवः, काकमारीवेत्रशिखावास्तुकासुवर्चलाः च। वातरक्तविकारनाशाय मधुना संयुक्तं जलं पिबेत्; दुर्बलोपचार्यां दूर्वाघृतं हिततमम्। भृङ्गराजस्वरसेन वा आमलकीरसेन वा तैलं नास्याभ्यन्तरं सर्वरोगेषु, शिरोजन्तुनाम् उत्पत्तौ च, प्रशस्यते। शीतोदकं शीताहारपानं च तिलभक्षणं ब्राह्मण, द्विजानां मन्दकारितायै तुष्ट्यै च स्मृतम्। तिलतैलगण्डूषः द्विजानां मन्दत्वं महद् जनयति; विरङ्गचूर्णं गोमूत्रं च सर्वकृमिनाशनं। आमलकीफलपिष्टं घृतयुतं शिरसि उत्तमम्; शिरोरोगनाशाय स्निग्धोष्णाहारः अपि अनुशंस्यते। तैलं वा उष्ट्रमूत्रं कर्णपूरणाय उत्तमम्; कर्णशूलनाशाय मुक्ताफलादीनि अपि उपयुक्तानि, ब्राह्मण। पर्वतिका चन्दनं लाक्षा जतीपुष्पाणि च संयोज्य लेपः शुक्रक्षतानां नाशकः। व्योषत्रिफलायुतं तुच्छकं जलं चाक्षुषरोगेषु प्रशस्यते, रसान्जनं च। भृष्टपिष्टं घृतं लोध्रं कट्वाम्भः सैन्धवं चाक्षुषरोगविष्कम्भनाशनं प्रक्षालनाय हितम्। पर्वतिकाचन्दनपिष्टं नेत्रे प्रयोज्यं, त्रिफला नेत्ररोगनिवारणाय सदा सेव्या। रात्रौ दीर्घायुषः मधु घृतं चापि सेवेत; शतावरीक्षीरघृतपाकः बल्यः। कालम्बिका माषाः क्षीरघृतपाकेन बल्याः; त्रिफला दीर्घायुषी यष्टिमधुकयुतं पूर्वोक्तम्। यष्टिमधुकादिरसाः बलवर्धनाः पलितनाशनाः; वचाघृतं भूतदोषनाशनं ब्राह्मण। काव्यं बुद्धिप्रदं सर्वार्थसाधकं च; वलाकलककषायसिद्धं तैलं मर्दनाय हितम्। रास्नासहचरसिद्धं तैलं वातरोगेषु प्रयोज्यं; अनवरोधकं यदन्नं तद्व्रणेषु प्रशस्यते। शाक्तुपिष्टकम्लानि पाचनाय, व्रणेषु निम्बचूर्णं हितम्। तथा सम्यग् मार्जनं विशेषयज्ञाः च विशेषतः कार्याः; प्रसूतिनारीरक्षणं सदा जीविनां हितम्। निम्बपत्रभक्षणं सर्पदंशे औषधम्; ताळनिम्बपत्रपुराणतैलयवघृतलेपनं चोपयुक्तम्। वृष्चिकदंशे मयूरपिच्छघृतधूपनं, अर्कदुग्धोत्पलबीजपलाशबीजपिष्टलेपनं वा कार्यम्। वृष्चिकोपसर्गे कृष्णनक्तमालाफलं वा शिवपर्णीफलार्कदुग्धतैलमृद्गुडैः समं लेपः हितः। तण्डुलीयमूलं त्रिवृत्समानं घृतेन पित्वा, कुक्कुरदष्टविषे शीघ्रं निवारणम्। सर्पकीटविषाणां तीक्ष्णतानां चन्दनपद्मककुष्ठताळशिरः पाटलया शीघ्रं नाशनम्। निर्गुण्डीशारिवासेलुलूतानि विषघ्नानि; शिरःशुद्धये गुडनागरौ द्विज, उत्तमौ। स्नेहस्वेदनबस्तिषु श्रेष्ठं तैलघृतं प्रयोज्यम्; तीक्ष्णस्वेदनं वह्निना कार्यं, शीतोदकं श्रेष्ठं संग्राही। त्रिवृत् श्रेष्ठं विरेचनाय, मदनं वमनाय; बस्तिविरेचनवमनस्नेहघृतमधूनि यथायोग्यं प्रयोज्यानीति। एतेषु प्रकारेषु महर्षिभिः उपदिष्टानि औषधानि, येषां सेवनात् विविधरोगनिवारणं, आरोग्यवृद्धिं च प्राप्नोति साधकः।