अग्निपुराणम्

पुरा देवासुरसंग्रामे, देवाः बलेनादिभिः पराजिताः स्वस्थानात् पतिताः। तदा भगवन्तं हरिं शरणं गता देवाः, तेषां हितार्थं अदितिः कश्यपश्च मायाविनिर्मुक्तं शरीरं तस्मै दत्तवन्तौ। ततो हरिः तैः स्तुतः वामनरूपं धारयित्वा अदितेः यज्ञे समुपस्थितः। बलेः, यजमानस्य, द्वारे वेदगानं कृत्वा स्थितः। वामनस्य वेदपाठं श्रुत्वा, वरदः बलिः, शुक्रमुनिना निषिद्धः अपि, 'यदिच्छसि तद्ब्रूहि' इति उक्तवान्। वामनः बलिं प्रति अवदत्—'गुरोः कृते मम त्रिपदभूमिं दातुम् अर्हसि' इति। बलिः 'दास्यामि' इति प्रत्यभाषत। जलदानान्तरे वामनः स्वलिलावपिं त्यक्त्वा, त्रिभिः पदैः पृथिवीं, अन्तरिक्षं, स्वर्गं च व्याप्य जग्राह। बलिं सुतले न्यवेशयत्, तं लोकं इन्द्राय ददौ। इन्द्रः, देवैः सह हरिं स्तुत्वा, प्रमुदितो लोकाधिपतिः अभवत्। पुनः शृणु परशुरामावतारकथाम्। क्षत्रियाणां गर्वं दृष्ट्वा, भूमेः भारहरणाय भगवान् हरिः, देवब्राह्मणादिपालनाय, जमदग्नेः रेणुकायाश्च सुतः भृगुवंशजः जातः। दत्तात्रेयकृपया कार्तवीर्यार्जुनः सहस्रबाहुः सर्वपृथिव्याधिपः अभवत्। एकदा सः मृगयां गतः, श्रान्तः वन्ये जमदग्निना आतिथ्येन निमंत्रितः। तदा कामधेन्वा शक्त्या राजा सैन्यं च तृप्ताः। राजा कामधेनुं याचितः, प्रतिषिद्धः सन् तां बलात् जग्राह। तदा रामेण परशुना सः राजा हतः, कामधेनुः आश्रमं प्रत्यनयत्। किन्तु कार्तवीर्यस्य पुत्रेण जमदग्निः हतः। रामः वने स्थितः सन्, शत्रुभावेन तं हत्वा, पिता मृतमालोक्य, पितृवधदुःखात् क्रोधेन पीडितः, भूमिं सप्तत्रिंशत्कृत्वा क्षत्रियविहीनां चकार। कुरुक्षेत्रे पञ्च महायज्ञकुण्डानि कृत्वा, पितॄन् यथाविधि तर्पयामास। ततः कश्यपाय पृथिवीं दत्त्वा, महेन्द्राचले स्थितवान्। कूर्मवराहनरसिंहवामनावताराणि अपि तत्रैव सञ्जातानि। रामावतारकथाश्रवणेन नरः स्वर्गं लभते। अथ अग्निः उवाच—रामायणकथां वक्ष्यामि, या नारदेन पूर्वं निगदिता, वाल्मीकिना च कीर्तिता, या भोगमोक्षप्रदा। नारदः कथयति—विष्णोः ब्रह्मा, तस्मात् मरीचिः, तस्मात् कश्यपः, तस्मात् सूर्यः, तस्मात् विवस्वतः सुतः मनुः अभवत्। पुनः तस्मात् इक्ष्वाकुः, तस्मात् ककुत्स्थः, तस्मात् रघुः, तस्मात् अजः, तस्मात् दशरथः। रावणादीनां संहाराय हरिः चतुर्धा विभूत्वा, दशरथस्य कौसल्यायां रामः अभवत्। कैकेय्यां भरतः, सुमित्रायां लक्ष्मणः शत्रुघ्नश्च, ऋश्यशृङ्गेण दीक्षितं पायसं प्राप्य, तासां रानीनां गर्भे जाताः। तदनन्तरं तैः पायसं भुक्त्वा, रामादयः पुत्राः पितुः सह वर्षाणि न्यवसन्। विश्वामित्रस्य प्रार्थनया, तान् यज्ञविघ्ननाशाय प्रेषितवान्। रामः लक्ष्मणेन सह मुनिना गत्वा, शस्त्रास्त्रविद्यां प्राप्य, ताटकां हत्वा, दूरात् मानवं अस्त्रं प्रयोक्तुं शत्रुं मारीचं मोहयामास। सः बलवान् सुबाहुं च तस्य सैन्यं च नाशयामास। सिद्धाश्रमे विश्वामित्रादिभिः सह वसन्, मिथिलाधिपतेः यज्ञे, धनुर्धर्शनाय भ्रात्रा सह जगाम। शतानन्दस्य व्यवस्थया, विश्वामित्रस्य तेजसा, तत्र पूजितः, सः मुनिः रामाय कथा उक्तवान्। ततः रामः धनुः सहजं सज्यं कृत्वा, तद् भग्नं चकार। तदा जनकः, वीर्यशुल्कतया, योषितां गर्भे अजाता सीता, तां रामाय दत्तवान्। पितरौ बान्धवाश्च समागताः, तदा रामः जानक्यां विवाहं कृतवान्, लक्ष्मणः च उर्मिलायाम्। कुशध्वजस्य कन्ये, श्रुतकीर्तिः माण्डवी च, शत्रुघ्नभरताभ्यां परिणीताः। जनकेन पूजिते, तयोः कन्ये, ताभ्यां परिणीताः। ततः रामः जमदग्निजं जित्वा, वसिष्ठादिभिः सह प्रस्थितवान्। पुनः नारदः कथयति—रामः वसिष्ठं मातरः अत्रिं, अनसूयां, शरभङ्गं, सुतिक्ष्णं च प्रणम्य, भ्रातरं अगस्त्यं च वन्द्य, अगस्त्यप्रसादेन धनुः खड्गं च लब्ध्वा, दण्डकारण्यं प्रविष्टः। जनस्थानं गोदावरीतीरे पञ्चवटीं निवसन्, तत्र सुरूपणखा, भयंकरा राक्षसी, तेषां भक्षणाय आगता। सा रामं सुन्दरं दृष्ट्वा, 'कः त्वम्? किमर्थं आगतः? मम पतिः भव' इति याचिता। तदा सा 'एतौ द्वौ भक्षयिष्यामि' इति उत्तम्य, रामाज्ञया लक्ष्मणः तस्या नासिकां कर्णौ च छित्त्वा। रक्तेन स्रवमाणा, भ्रातरं खरं प्रति गत्वा, 'नासिका विना म्रियामि खरे, एवं जीवामि' इति उक्तवती। 'सीता रामस्य भार्या, लक्ष्मणो भ्राता; यदि तयोः रक्तपानं कुर्याः, तर्हि जीवामि' इति। खरः 'एवं' इति उक्त्वा, दुषणत्रिशिरोभ्यां सह, सहस्रैः राक्षसैः युद्धाय निर्गतः। रामः तान् समरे बाणैः राक्षसान् जघान, तेषां गजाश्वरत्नपताकायुतं सैन्यं यमालयं प्रापयामास।