अग्निपुराणम्

धन्वन्तरिः उक्तवान्—ज्वरस्य बलरक्षणार्थं, यः उपवासं कृतवान् तस्य चिकित्सकः लघु भोजनं दद्यात्। तत्र भृष्टयवाः लाजाः च, शीतितं कृतं उष्णोदकं च यदा प्रयुज्यते, तदा तृष्णा ज्वरः च शान्तिं यान्ति। ज्वरस्य शान्तौ, मुस्तः, पर्पटः, कोशिरः, चन्दनम्, उदीच्यः, नागरः च युक्तं तिक्तं कल्पनं निश्चितं दातव्यम्। तैलाभ्यङ्गेन दोषानां निष्कासनं कृत्वा, ततः शोधनं करणीयम्; ततः शष्टिकः, निवारः, रक्तशालिः, प्रमोदकः च सुपक्वः भोजनाय योग्यः। ज्वरिणां भोजनानि एवं निर्दिष्टानि—यवविकारः, मुद्गः, माषः, चणकः, कुलथः, कुस्थयुक्तानि च। अतक्या, नरका, कर्कोटका, कटोल्वका, फलयुक्तं पाटोलं, निम्बः, पर्पटः, दाडिमः च ज्वरिणां हितकरः। अधःगामी विकारेषु वमनं श्रेष्ठम्; उपरि गच्छन्ति विकारेषु शोधनं; रक्तपित्ते षड्गुण्यं कषायं शुण्ठ्याहीनं पातव्यम्। भृष्टयवः, गोधूमः, शालिः, माषः, कुस्थयुक्तः, चणकः, मुद्गः च हितकरः; गोधूमविकारः च उपयोज्यः। घृतक्षीरयुक्तं भोजनं, मधु, महिषमूत्रं, मधु पुनः च उपयोज्यं; पुरातनशालिः दीर्घातिसारिणां हितम्। यदन्नं न विघ्नं कुर्यात्, तं लोढ्रचूर्णेन सह उपयोज्यं; सर्वेषु गुल्मेषु वातः अत्यन्तं वर्जनीयः। गोधूमः, शालिः, मुद्गः, ब्राह्मी, खदिरः, हरितकी, पञ्चमरिचः, वनशाकाः, निम्बः, आमलकी, पाटोलः च उपदिष्टः। मातुलुङ्गरसः, जती, शुष्कमूलानि, सैन्धवः च; कुष्ठिनां पानाय खदिरोदकं युक्तम्। माषः, मुद्गः यवगोधूमयुक्तं पयः, नीमपर्पटशाकं, वनमांसरसः च उपयोज्यः। विदङ्गः, कृष्णमरिचः, मुस्तः, कुस्थः, लोढ्रः, सुवर्चिका, मनःशिला, जटामांसी—एते मूत्रे कुटिताः कुष्ठनाशकाः। पिष्टकानि, कुस्थविकाराः, कुल्माषः, यवः, एवं भोजनानि मूत्रकृच्छ्रिणां हितानि; यवः, मुद्गः, कुलथः, सुपक्वशालिः च उपयुक्तः। तिक्तशुष्कशाकानि, तिक्तपर्णानि; तिलतैलः, सरषपतैलः, विभीतकतैलः, इङ्गुदतैलः च उपयुक्तानि। मुद्गयवगोधूमयुक्तं, वर्षस्थितधान्यानि; वनमांसरसः क्षयिणां भोजनाय श्रेष्ठम्। कुलथः, माषः, रास्ना, शुष्कमूलानि, वनमांसानि, पुष्पयुक्तानि वा, दधिदाडिमयुक्तानि वा, सन्निपातेषु उपयोज्यः। मातुलुङ्गरसयुक्तं भोजनं, मधु, द्राक्षा, पिप्पली, यवगोधूमशालि च श्वासकासिनां दातव्यम्। यवपञ्चमूलकृतः कषायः, बला, रास्ना, कुलथः च श्वासहिक्कायौषधम्। सुपक्वशालिगोधूमयवः, शुष्कमूलरसः, कुलथः, वनमूलानि, उशीरः च सह पातव्यम्। शोफिनां पथ्यं गुडशुण्ठ्युक्तं, तक्रं, चित्रकं च पाचकविकारनाशकं। पुरातनयवगोधूमशालिः, वनमांसरसः, मुद्गः, आमलकी, खर्जूरः, द्राक्षा, बदारः च उपदिष्टः। मधु, घृतं, क्षीरं, शर्करा, निम्बः, पर्पटः, तक्रं, अरिष्टः च वातविकारिणां सदा हितम्। हृद्रोगिणां शोधनं करणीयम्; हिक्कायां पिप्पली हितकरी; तक्रं, वलालं, सिन्धुं शीतोदकेन उपयोज्यम्। मुक्ताः, कृष्णलवणम्, अन्यानि मद्यनाशकानि; लाक्षा मधुक्षीरयुतं वमननाशकं पातव्यम्। क्षयिनां मांसरसः जठराग्निपरिपालकः; भोजनाय रक्तशालिः, निवारः, कलमः च उपयुक्तः। यवविकारः, मांसं, शाकानि, कृष्णलवणम्, शटी च हितकरम्; अरशसिनां पयः तक्रं वा जलयुतं पातव्यम्। मुस्तः, लोपः चित्रकहरिद्रायुक्तः, यवविकारः, शालिः, वास्टुकः कृष्णलवणेन उपयुक्तः। यवगोधूमः शुद्धः, दुग्धशर्कराघृतयुतः मूत्रकृच्छ्रिणां हितः; पानाय पयः सुरा च उपयुक्तम्। लाजः, शक्तुः, मधु, भृष्टमांसम्, परुषकः, वर्ताकी, कुलावा, शिखिन्, पानानि च वमिनाशकानि। शालिः बहुजलपक्वः, क्षीरपक्वः, उष्णोदकपक्वः वा तृष्णानाशकः; मुस्तगुडयुक्तं वटिकां मुखे धारणीयम्। यवविकारः, पिष्टकः, शुष्कमूलानि, पाटोलवेत्रशाकानि स्तम्भनाशकानि। मुद्गः, अरहरः, मसूरः, तिलः, वनमांसरसः, सैन्धवः, घृतं, द्राक्षा, शुण्ठी, आमलकी, कोलः च उपयुक्तः। पुरातनगोधूमयवशालिसूपः उपयोक्तव्यः; विषमज्वरिणां तिलमधुद्राक्षदाडिमयुक्तं मधुरं हितम्। रक्तशर्करा, गोधूमः, यवः, मुद्गः लघु; काकमारी, वेत्राग्रः, वास्टुकः, सुवर्चला च। वातरक्तविकारनाशाय मधुयुक्तं जलं पातव्यम्; दूर्वाघृतं निःसाध्यरोगेषु हितम्। भृङ्गराजरसयुक्तं तैलं, आमलरसयुक्तं तैलं सर्वरोगेषु, केशकिटविकारेषु नास्यौषधं युक्तम्। शीतोदकं, भोजनं, पानं, तिलस्य सेवनं द्विजातीनां मन्द्यं जनयति, तुष्टिं च। तिलतैलकवलं द्विजातीनां मन्द्यं बहुलं करोति; विरङ्गचूर्णं गोमूत्रं च कृमिनाशकं। आमलकीघृतलेपः शिरसि श्रेष्ठः; शिरोरोगनाशाय स्निग्धं उष्णं भोजनं च उपदिष्टम्। एवं धन्वन्तरिः विविधानां रोगाणां साध्यानां च असाध्यानां च, औषधभोजनानां विधानं स्नेहपूर्वकं प्राह।