अग्निपुराणम्

सर्वं श्रुत्वा, ब्रह्मर्षिः नारदः धर्मवेदिनां ब्राह्मणानां समक्षं यथाक्रमं विधिं प्रवक्तुं प्रवृत्तः। प्रथमं, सर्वे देवताः पूजनीयाः सन्ति—धात्र, विधात्र, गङ्गा, यमुना, निधयः, द्वारदेवी, नूतनभूमिः, शक्तिः, कूर्मः, अनन्तकः च। पृथिवी, धर्मः, ज्ञानम्, वैराग्यम्, ऐश्वर्यम्, अधर्मः, कमलस्य नालः, पत्राणि, केशराणि, बीजमण्डलम् अपि पूज्यन्ते। ऋग्वेदादयः चतुर्वेदाः, कृतयुगादिसमयाः, सत्त्वगुणः, सूर्यमण्डलम्, विमलोत्कर्षिणी, ज्ञानं, क्रियाशक्तिः, योगश्च पूजनीयाः सन्ति। प्रह्वी, सत्यं, ईशानः, अनुग्रहः, सनमूर्तिः, दुर्गा, गिरा, अङ्गणम्, क्षेत्रम्, वासुदेवः च पूज्याः। हृदयम्, शिरः, त्रिशूलम्, कवचम्, नेत्रे, आयुधानि, शङ्खः, चक्रः, गदाः, पद्मम्, श्रीवत्सः, कौस्तुभमणिः अपि पूज्यन्ते। वनमालिका, श्रीः, पुष्टिः, गरुडः, गुरुश्च, इन्द्रः, अग्निः, यमः, राक्षसाः, आपः, वायुः, धनाध्यक्षः अपि पूजनीयाः। पूजाविधिना च सम्बन्धिभिः कर्मभिः, अनन्तस्य प्रभोः, अजन्यस्य, तस्य आयुधानि, वाहनं, पद्मादिकं, विष्वक्सेनश्च, मण्डले सिद्धिः लभ्यते। शिवस्य सामान्यपूजायाम्, प्रथमं नन्दिनं सम्मानयेत्, ततः महाकालं, गङ्गां, यमुनां, गणसमूहांश्च पूजयेत्। वाणीं, लक्ष्मीम्, गुरुम्, निवासम्, शक्तिं, धर्मादीन्, वामां, ज्येष्ठां, रौद्रीं, कालीं, कलविकारीणीं च पूजयेत्। बलविकारीणीं, बलप्रमथिनीं, सर्वभूतदामिनीं, मदनोन्मादिनीं, शिवपीठं च पूजयेत्। हां, हुं, हां इत्येतैः शिवं बहुभुजमुखरूपेण पूजयेत्; हौं शिवाय, हां ईशानमुखाय च। ह्रीं गौरीप्रीत्यै, गं गणाय, इन्द्रादिभ्यः, चण्ड्यै, हृदादिभिः, सूर्याय, दण्डिने, पिङ्गलाय च पूजामन्त्राः क्रमशः जपनीयाः। उच्चैःश्रवा, अरुणः, प्रभूतः, विमलः, मध्ये स्कन्दादयः, परमसुखस्वरूपाः पूजनीयाः। दीप्ता, सूक्ष्मा, जया, भद्रा, विभूतिः, विमला, अमोघा, विद्युत्, सर्वतोमुखी च पूजनीया। सूर्यपीठं हं, खं, ख, सो, उल्कादिरूपेण; ह्रां, ह्रीं, स, 'नमः सूर्याय', आं, 'नमः हृदये' इत्यादि। सूर्याय, शिखाय, अग्नये, ईशाय, असुराय, वायवे, भूर्भुवःस्वः जपेत्; शिखाय हुं कवचमिति प्रसिद्धम्। नेत्रं मां, निवासः अर्कास्त्रं, रानी शक्तिः, निष्कुभा; सोमः, अङ्गारकः, बुधः, जीवः, शुक्रः, शनैश्चरः च पूज्याः। राहुः, केतुः, तेजः, चण्डः च; संक्षेपेण, रूपपीठं, मूलं, हृदादिकं, गणाः च पूजनीयाः। विष्णोः पीठं, विष्णुरूपम्, रोम, श्रीं, श्रीं, श्रीधरः, हरिः, ह्रीं, सर्वरूपमन्त्रः—एवं स त्रिलोकीं मोहितवान्। हृषीकेशाय ह्रीं, विष्णवे क्लीं, दीर्घस्वरैः हृदादिकं; सर्वैः, पञ्चमी विभक्त्या, पूजया, युद्धे जया च। चक्रं, गदाः, शङ्खः, मुसलः, खड्गः, शार्ङ्गधनुः, पाशः, अङ्कुशः, श्रीवत्सः, कौस्तुभः, वनमालिका च पूजनीयाः। श्रीं, श्रीः, महालक्ष्मीः, तातार्क्ष्यः, गुरु, इन्द्रादयः पूज्याः; सरस्वत्याः पीठं, रूपम्, औं, ह्रीं, देवी सरस्वती। हृदाद्यैः, अलक्ष्मीः, मेधा, कला, तुष्टिः, पुष्टिका; गौरी, प्रभामती, दुर्गा, गणः, गुरु, क्षेत्रपालः च पूजनीयाः। तथा, गं गणपतये, ह्रीं गौर्यै, श्रीं श्रीमते; ह्रीं त्वरीतायै, ह्रीं, सौ त्रिपुरायै, चतुर्थ्या विभक्त्या, ओंकारेण च पूज्यते। नामाद्याक्षरं बिन्दुना, अथवा ओंकारेण संयुक्तं, सर्वमन्त्रपूजने जपितमिति स्मृतम्। यः तिलाज्यादिभिः होमकाले पूजामन्त्रान् जपति, स धर्मं, अर्थं, कामं, मोक्षं च प्राप्नोति; भोगान् भुक्त्वा स्वर्गलोकं गच्छति। अथ नारदः स्नानविधिं प्रब्रुवाणः उवाच—कर्मणां स्नानविधिं वक्ष्यामि। नृसिंहमन्त्रेण पृथ्वीं गृहित्वा, द्विधा कृत्वा, एकेन भागेन मनः शुद्ध्यै प्रक्षालयेत्। आपः सम्प्रक्षिप्य, आचम्य, स्थापयित्वा, सिंहमन्त्रेण रक्षितः, नियतेन प्राणायामेन स्नानं कुर्यात्। हृदि हरिज्ञानं अष्टाक्षरमन्त्रेण ध्यायन्, हस्ते भूमिं गृहीत्वा, सिंहमन्त्रं त्रिः जपेत् सर्वदिक्प्रतिरक्षणाय। वासुदेवमन्त्रेण आपः संप्रक्षालयेत्, ततः वेदमन्त्रैः शरीरं शुद्धयेत्, रूपं पूजयेत्। अघमर्षणकर्म कृत्वा, शुद्धवस्त्रं धारयित्वा, हस्ते आपः स्थाप्य, द्विः मन्त्रेण शुद्धयेत्। नारायणमन्त्रेण प्राणायामं कृत्वा, प्राणान् अपानं च संयम्य, जलमध्ये हरिं ध्यायन्, द्वादशाक्षरमन्त्रेण अर्घ्यं दद्यात्। योगपीठादारभ्य, शतान्यन्ये मन्त्रान् क्रमशः जपेत्, दिशां पालकाय, ऋषिभ्यः, पितृगणाय च। सर्वेभ्यः मानवेषु, स्थावरेभ्यः च, अङ्गानि न्यस्य, पुनः संहृत्य, मन्त्रैः पूजास्थानं प्रविशेत्। अन्येषु पूजाकर्मसु अपि, मूलादिमन्त्रैः स्नानं कर्तव्यम्। एवं नारदः पूजाविधिं ब्राह्मणानां निवेदयामास—येन सर्वं प्राप्यते। पादप्रक्षालनं, आचमनं, मौनं, रक्षणं कृत्वा, पूर्वदिशं मुखं कृत्वा, स्वस्तिकं कमलं वा रेखां कृत्वा, नाभिमध्ये बीजं ध्यायेत्, धूम्रवर्णं, तीव्रवायुस्वरूपम्। सर्वं विभाग्य, शरीरमलापगमाय ध्यानं कुर्यात्; हृदयकमले 'क्षौं' बीजं स्मृत्वा, तद्गर्भमूलरूपेण चिन्तयेत्। अधस्तात्, उपरि, पार्श्वयोः ज्वालाभिः मलदाहनं कुर्यात्; ततः चन्द्ररूपेण आकाशे अमृतधाराभिः तद्विसर्जनं ध्यायेत्। हृदयपद्मात् विकिर्यमाणैः किरणैः, स्वदेहं सुशुम्णानाड्याः मार्गेण सर्वनाड्यन्तर्गतं पूरयेत्। एषा हि पूजाविधिः, यया सर्वं सिद्ध्यति, सर्वे च देवता यथोचितं पूज्यन्ते।