अग्निपुराणम्

एतेषु शास्त्रवाक्येषु, धर्मस्य विस्तारः यत्र गायत्र्याः संदर्भेण स्तूयते, वृत्रासुरयोः वधः च यत्र गण्यते, तत् भागवतं नाम प्रसिद्धम्। सारस्वतकल्पे, प्रोष्टपददिने तस्य दानं कर्तव्यम्। अष्टादशसहस्रश्लोकयुक्तं, सुवर्णसिंहेन सह दातव्यम्। यत्र नारदेन महान् कल्पाधारितधर्माः उक्ताः, तत्र पञ्चविंशतिसहस्रश्लोकाः नारदपुराणं इति प्रसिद्धाः। यदि गौः अश्विनी च सह दत्तं, परमं सिद्धिं लभते; तत्र धर्माधर्मयोः विचारः शत्रुं प्रति क्रियते। कार्तिकमासे, नवसहस्रश्लोकयुक्तं मार्कण्डेयपुराणं दातव्यम्; यदग्निना वसिष्ठाय उक्तं, तदेव अग्निपुराणम्। सूर्यसम्भूतं भविष्यविषयं चतुर्दशसहस्रश्लोकं भवेन मनवे उक्तं, पौषमासे पूज्यगुरुणा सह दातव्यम्। सावर्णिना नारदाय ब्रह्मवैवर्तं तथा रथान्तराख्यानं अष्टादशसहस्रश्लोकं उक्तम्। माघमासे ब्रह्मवैवर्ते वर्णितं वराहाख्यानं तथा रथान्तराख्यानं अष्टादशसहस्रश्लोकं दातव्यम्। आग्नेयकल्पे लिंगपुराणं एकादशसहस्रश्लोकं, तत् दत्त्वा शिवं प्राप्नोति, फाल्गुनमासे तिलैः गौः च सह। विष्णुना उक्तं वाराहपुराणं चतुर्दशसहस्रश्लोकं, पुनः मनुपरम्परायाः अनुसारं वराहाख्यानं। चैत्रमासे सुवर्णगरुडेन सह दत्त्वा वैष्णवस्थानं प्राप्नोति; महत् स्कन्दपुराणं स्कन्देन उक्तं चतुर्नवसहस्रश्लोकं अस्ति। कल्पे धर्मिष्ठान् विचार्य तात्पुरुषं दातव्यम्; वामनपुराणं दशसहस्रश्लोकं, धौमकल्पे हरिख्यानं च। शरद्विषुवे धर्मार्थादिविद्या दातव्या; कूर्मपुराणं अष्टसहस्रश्लोकं, कूर्मे पाताले उक्तम्। इन्द्रद्युम्नसमये सुवर्णकूर्मेण सह तद् दातव्यम्; मत्स्यपुराणं त्रयोदशसहस्रश्लोकं, कल्पारम्भे उक्तम्। विषुवे मनवे मत्स्यपुराणं सुवर्णमत्स्येन सह दातव्यम्; गरुडपुराणं अष्टसहस्रश्लोकं विष्णुना तार्क्ष्यकल्पे उक्तम्। ब्रह्माण्डस्य महत्त्वं ब्रह्मणा विचार्य उक्तम्, अण्डसम्भूतं गरुडस्य उत्पत्तिं सुवर्णहंसेन सह दातव्यम्। प्रारम्भे श्रोत्रियं पूज्यं, द्विजान् क्षीरान्नेन तर्पयेत्; सर्वेषु उत्सवेषु गावः भूमिः ग्रामाः सुवर्णं च दातव्यम्। अन्ते ब्राह्मणं पूज्यं, संहितापुस्तकानि शुभस्थाने वस्त्रादिना आवृत्य दातव्यानि। नरनारायणं च पूज्यं, पुष्पैः पुस्तकेषु पूजनं कृत्वा, गौः अन्नं भूमिः सुवर्णं दत्त्वा ब्राह्मणान् तर्पयित्वा क्षमायाचना कर्तव्या। महादानानि रत्नानि च विविधानि मासे द्वौ त्रयः युग्मौ वितर्यौ। यात्रारम्भे भक्तस्य दानं विधानं, भक्तस्य सर्वाः पूजा श्रोत्रियैः सह कर्तव्या। यः इतिहासपुराणानि पूज्य दत्त्वा, दीर्घायुः आरोग्यं स्वर्गं मोक्षं च प्राप्नोति। ततः अग्निः उवाच—सौरचन्द्रवंशयोः, राज्ञां वंशानां च कथां वक्ष्यामि। हरिः ब्रह्मा अभवत्, कमलसम्भूतः; तस्य पुत्रः मरीचिः। मरीचेः कश्यपः, तस्मात् विवस्वान्। तस्य पत्न्यः संज्ञा, राज्ञी, प्रभा—रैवतस्य कन्याः तिस्रः। प्रभायाः सूर्याय रेवन्तः प्रभातः च पुत्रौ। त्वष्ट्री संज्ञायाः मनुः पुत्रः, यमाय यमः यमुनाः च यमस्य द्वौ। छायायाः संज्ञायाः सावर्णिमनुः वैवस्वतमनुः च पुत्रौ; शनि, तपती, विष्टि च; पुनः संज्ञायाः अश्विनौ। वैवस्वतमनु: पुत्राः बहवः, तेषु कोऽपि तस्य तुल्यः नासीत्; इक्ष्वाकुः, नाभागः, धृष्टः, शर्याती च। नरिष्यन्तः, प्रांशुः, नाभागः, इष्टः, उत्तमाः; करुषः, पृषध्रः, आयोध्यायां बलिनौ। मनु: कन्या इला नाम्ना; बुधात् पुरूरवाः पुत्रः। पुरूरवः जातः, इला सुध्युम्नः अभवत्। सुध्युम्नात् त्रयः राजानः उत्पन्नाः—उत्कलः, गयः, विनताश्वः। उत्कलस्य उत्कलदेशः, विनताश्वस्य पश्चिमप्रदेशः। सर्वदिशाः गयस्य; वसिष्ठस्य आज्ञया सुध्युम्नः प्रतिष्ठानपुरं प्राप्तवान्। सुध्युम्नः राज्यं प्राप्त्वा पुरूरवसे दत्तवान्; नरिष्यन्तस्य पुत्राः शाकाः, नाभागस्य वैष्णवः। अम्बरीषः जनसंरक्षकः; धृष्टस्य धार्ष्टकवंशः; शर्यात्याः सुकलगः, नर्त्तुः; अनर्तस्य वैरोह्यराजः। अनर्तदेशः, कुशस्थली नगरः; रेवानः पुत्रः रैवतः, ककुद्मी नाम्ना, धर्मात्मा। सः शतपुत्रेषु ज्येष्ठः, कुशस्थलीराज्यं प्राप्त्वा, कन्यया सह गन्धर्वगीतश्रवणाय ब्रह्मणं गतः। देवेषु मुहूर्तः, मानवेषु बहुवर्षाणि याते; ततः शीघ्रं स्वनगरं आगतः, यदुवंशेन पूर्णम्। द्वारवतीपुरीं दृष्ट्वा, बहुद्वारयुक्तां, भोजवृष्ण्यन्धकैः रक्षितां, वासुदेवस्य नेतृत्वे। कन्यां दोषरहितां ज्ञात्वा, रैवतीं बलदेवाय दत्तवान्; सुमेरुपर्वते तपः कृत्वा विष्णुलोकं गतः। नाभागस्य द्वौ पुत्रौ, वैश्यौ ब्राह्मणपदं प्राप्तौ; करुषस्य करूषाः क्षत्रिया युद्धकौशलिनः। पृषध्रः गुरोः गवां हत्यया शूद्रः अभवत्; मनुपुत्रात् इक्ष्वाको विकुक्षेः देवराट् अभवत्। एवं सूर्यचन्द्रवंशयोः, राज्ञां वंशक्रमः, धर्मपुराणदानविधिः च, शास्त्रवाक्येषु विस्तारतः वर्णितः।