अग्निपुराणम्

अथ कथामिमां शृणु, यथाक्रमं श्रुति-शास्त्रेषु प्रतिपादितां। अष्टमी सृष्टिः सानुग्रहा, या सात्त्विकी तामसी चोच्यते; एते पञ्च विकृतयः सृष्टयः, तिस्रश्च प्रकृतिसृष्टयः कथ्यन्ते। प्रकृतिः, विकृतिः, कौमार्याख्या च नवमी सृष्टिः; ब्रह्मणः नव सृष्टयः संसारस्य मूलकारणानि भवन्ति। ख्यात्यादयः दक्षस्य कन्याः, भृग्वादिभिः परिणीताः; शाश्वती च नैमित्तिकी च सृष्टिः त्रिधा लोकेषु प्रसिद्धा। या सृष्टिः प्रतिदिनं मध्यप्रलयात् पश्चात् जायते, सा नित्यसृष्टिरिति स्वीकृता। ख्यात्याः, या भृगुपत्नी, धाता च विधाता देवौ जातौ; श्रीः च, या विष्णुपत्नी, इन्द्रेण समृद्धये स्तूयते। धातुः च विधातुः च प्रत्येकस्य प्राणः च मृकण्डुकः च पुत्रौ; मृकण्डोः मार्कण्डेयः, ततः वेदशिरा इति। मरीचेरपि पौर्णमासः पुत्रः अभवत्; स्मृतेः, अङ्गिरसः पुत्रौ सिनीवाली कुहू च। अत्रेः राका च अनुमतिः जाताः; अनसूयायाः सोमः, दुर्वासाः, दत्तात्रेयः योगी च अभवन्। पुलस्त्यस्य पत्न्या, स्नेहात्, दत्तोलिः पुत्रः जातः; पुलहस्य क्षमायाः सहिष्णुः कर्मपादिका च। सन्नत्याः क्रतोः च बलीयांसः बालखिल्याः षष्टिसहस्राणि, अङ्गुलिपरिमाणाः। उर्जायाः वसिष्ठस्य गात्रोर्ध्वबाहुकः राजा, सवनः, आलघुः, शुक्रः, सुतपाः, सप्तर्षयः च अभवन्। पावकः, पवमानः, शुचिः च जाताः; स्वाहायाः अग्निजः अभवत्; अग्निष्वात्ताः, वर्षिषदः, अनग्नयः, साग्नयः च अपि। पितॄणां स्वधायाः, मेनायाः च, या वैधारस्य कन्या, अपि सन्तानाः अभवन्; हिंसायाः, या अधर्मपत्नी, तथाऽनृतं जातम्। तयोः कन्या निकृतिर्भवति, भयः च नरकः च; तस्मात् मायाऽपि वेदना च द्वन्द्वरूपे अभवताम्। ताभ्यां मायया मृत्युः प्राणिनां हर्ता जातः; वेदनया दुःखः नाम पुत्रः, रौरवात् जातः। मृत्योः रोगः, जराऽपि, शोकः, तृष्णा, क्रोधः च अभवन्; ब्रह्मणः अश्रुभ्यः रुद्रः जातः, रुदनात् नाम्ना। भवः, शर्वः, ईशानः, पशुपतिः, भीमः, उग्रः, महादेवः—एतान् ब्रह्मा संबोधितवान्। दक्षस्य कोपात्, पत्न्याः सतीः देहमत्यजत्; सा हिमवत्पुत्री भूत्वा पुनः शम्भोः पत्नी अभवत्। नारदादिभ्यः ऋषिभ्यः स्नानपूर्वकं पूजारम्भः प्रवर्तितः; स एष स्वायम्भुवादिकालात् विष्ण्वादिभ्यः भोगमोक्षप्रदः अभवत्। एवं नारदः उवाच—अहं सम्प्रति विष्ण्वादीनां सामान्यपूजां सर्वमन्त्रैः सह वर्णयामि। अच्युतं तस्य च समस्तपरिवारं ‘नमस्’ इत्यभिवाद्य पूजयेत्। धात्रे, विधात्रे, गङ्गायै, यमुनायै, निधीन्श्च; द्वारदेव्यै, नूतनस्थलायै, शक्तये, कूर्माय, अनन्तकाय च पूजां कुर्यात्। पृथिव्यै, धर्माय, ज्ञानाय, वैराग्याय, ऐश्वर्याय; अधर्मादिभ्यः, पद्मस्य काण्डपत्त्रकेशरकर्णिकाभ्यः च पूजां विधायेत्। ऋग्वेदादिवेदेभ्यः, कृतयुगादिभ्यः, सात्त्वाय, सूर्यमण्डलाय; विमलोत्तर्षिण्यै, विद्यायै, क्रियायै, योगाय च पूजां कुर्यात्। प्राह्व्यै, सत्याय, ईशानाय, अनुग्रहाय, सनमूर्तये; दुर्गायै, गिरायै, अङ्गणायै, क्षेत्राय, वासुदेवाय च पूजां विधायेत्। हृदयाय, शिरसे, त्रिशूलाय, कवचाय, नेत्रेभ्यः, आयुधेभ्यः; शङ्खचक्रगदापद्मश्रीवत्सकौस्तुभेभ्यः च पूजां कुर्यात्। वनमालायै, श्रीये, पुष्टये, गरुडाय, गुरवे; इन्द्राय, अग्नये, यमाय, राक्षसेभ्यः, आपः, वायवे, धनाधिपाय च पूजां कुर्यात्। एवमेतैः पूजारूपकर्मभिः, मण्डले भगवतः अनन्तस्य, अजस्य, आयुधस्य, वाहनस्य, पद्मादेः, विष्वक्सेनस्य च सिद्धिः लभ्यते। शिवस्य सामान्यपूजायां, प्रथमं नन्दिं पूजयेत्; ततः महाकालं, गङ्गां, यमुनां, गणसमूहांश्च पूजयेत्। वाचं, लक्ष्मीं, गुरुम्, गृहं, शक्त्यादीन्, धर्मादीन्; वामां, ज्येष्ठां, रौद्रीं, कालीं, कलविकारिणीं च पूजयेत्। बलविकारिणीं, बलप्रमाथिनीं च क्रमशः; सर्वभूतदामिनीं, मदनोन्मादिनीं, शिवस्यासनं पूजयेत्। हां, हुं, हां इत्यक्षरैः, अंगमुखसमेतं शिवं पूजयेत्; हौं शिवाय, हां च, हां ईशानमुखाय च मन्त्रैः पूजयेत्। ह्रीं गौर्यै, गं गणाय, इन्द्रादिभ्यः, चण्ड्यै, हृदा च; सूर्याय, दण्डिने, पिङ्गलाय च पूजामन्त्राः क्रमशः पूज्याः। उच्चैःश्रवसि, अरुणे, प्रभूते, विमले च पूजां कुर्यात्; मध्ये स्कन्दादीन्, य एषां सारः, परमानन्दः, पूजयेत्। दीप्तायै, सूक्ष्मायै, जया, भद्रायै, विभूत्यै, विमलायै, अमोघायै, विद्युतायै, सर्वतोमुख्यै च पूजां विधायेत्। सूर्यस्यासनं हं, खं, ख, सो, उल्का, रूपाणि; ह्रां, ह्रीं, स, ‘नमः सूर्याय’, आं, ‘नमः हृदयाय’ इति पूजां कुर्यात्। सूर्याय, शिखाय, अग्नये, ईशाय, असुराय, वायवे; भूः, भुवः, स्वः इत्येतैः दीप्ताय, शिखाय, हुं कवचं ज्ञेयम्। नेत्रं मां, गृहमर्कास्त्रं, रानी शक्तिः, निष्कुभा; सोमः, अङ्गारकः, बुधः, जीवः, शुक्रः, शनिः च क्रमशः पूज्याः। राहुः, केतुः, तेजः, चण्डः; संक्षेपेण पूजाविधिः—रूपायासनं, मूलं, हृदा च, गणाः च। विष्णोः आसनं, रूपं, रोमं, श्रीं, श्रीं, श्रीधरः, हरिः; ह्रीं सर्वरूपमन्त्रः—एवं स त्रिलोकीं मोदयति। ह्रीं हृषीकेशाय, क्लीं विष्णवे, दीर्घस्वरैः हृदा च; सर्वैः पञ्चम्या, पूजया, संग्रामे, जया च पूज्याः। एवं सृष्ट्याः आद्यन्तं, पूजारूपस्य विधानं, ऋषिभिः प्रतिपादितं, श्रद्दया श्रोतव्यं, पूज्यं च।