अग्निपुराणम्

फलजलस्नानात् आरोग्यलाभः स्यात्, धात्रिफलतोयं स्नानं च परमां श्रियमावहति। तिलसिद्धार्थस्नानेन सौभाग्यं लभ्यते, प्रियङ्गुसहितेन च कल्याणं सम्पद्यते। पद्मोत्पलकदम्बपुष्पैः स्नानात् श्रीः सम्पद्यते, बलातोयेन स्नानं बलवृद्धये भवति। विष्णुपादोदकेन स्नानं सर्वेषां स्नानानां श्रेष्ठमिति कथ्यते। एकाकी जनः, यः विवेकं कामयेत्, सः सम्यग् विधिना प्रातःकाले स्नानकर्म आचरितुं यथोचितं रत्नं हस्ते बद्ध्वा 'अक्रण्डयति' मन्त्रेण स्नानं कुर्यात्। कुष्ठपाठावचाचूर्णशुण्ठीशङ्खधातुरत्नं सर्वकामफलदं भवति। सर्वेषां कामानां स्वामी भगवान् हरिरेव। तं केवलं सम्पूज्य सर्वकामान् आप्नोति; तं घृतक्षीराभ्यां स्नाप्य पूजयित्वा, पित्तजन्यरोगा नश्यन्ति। पञ्चविधैः मुद्गैः पूजनेन अतिसाररोगात् विमुक्तिः स्यात्; पञ्चगव्यस्नानेन वातरोगनाशः। द्विवारं तैलस्नानात् कफरोगनाशः, विशेषपूजनं च। घृततैलमधुभिः स्नानं त्रिरसस्नानमिति परं स्मृतम्। घृततोयेन स्नानं, द्विवारं तैलैः सह, घृततैलमधुशर्कराक्षीरैः च त्रिमधुरस्नानमिति विख्यातम्। घृतशर्करातैलमधूनि—एते त्रिरसाः श्रियं ददाति। त्रिधा श्वेतलेपः कर्पूरवेतिवरुश्रीचन्दनैः कृतः। चन्दनागुरुकर्पूरकस्तूरिकाकुङ्कुमानि—एतानि पञ्चलेप्यं विष्णोः सर्वकामफलदं स्मृतम्। त्रयो गन्धद्रव्याणि—कर्पूरचन्दनकुङ्कुमम्; कस्तूरीकर्पूरमालयचन्दनं च सर्वकामदं भवति। जात्यादिकर्पूरचन्दनत्रिधातुसंयुक्तं पीतम्, श्वेतं, शुद्धश्वेतं च, हे भार्गव। कृष्णरक्तवर्णानि पञ्च वर्णाः निर्दिष्टाः; पद्मोत्पलत्रिधातुयुक्तानि हरिपूजायाम् उपयुज्यन्ते। कुङ्कुमं, रक्तपद्मानि, त्रिरक्तानि, रक्तपद्मानि च; धूपदीपादिभिः विष्णुपूजनेन जनानां शान्तिः सिध्यति। चतुरश्रवेदिकायां ब्राह्मणाः अष्टौ वा षोडश वा गणशः तिलघृतयवैः लक्षकोटिसंख्यकधान्यैः होमं कुर्वन्ति। पुष्कर उवाच—राजा तं विधिं प्रतिवर्षं जन्मनक्षत्रे पूजयेत्तथा मासे मासे संक्रान्तौ सूर्यचन्द्रादिदेवान् पूजयेत्। अगस्त्योदयकाले अगस्त्यं हरिं चतुर्मासे पूजयेत्तथा, संवत्सरारम्भव्रते पञ्च दिनानि यथाविधि आचरितव्यानि। प्रोष्ठपदशुक्लपक्षे प्रतिपदादारभ्य, पूर्वदिशि शिबिकायाः इन्द्राय गृहं निर्माय, तत्र इन्द्रध्वजं स्थापयित्वा शचीन्द्रयोः पूजनं कुर्यात्। अष्टम्यां तूर्यनिनादेन यष्टिकां प्रवेशयेत्। एकादश्यां उपवासं कुर्यात्, द्वादश्यां ध्वजारोहणम्; तत्र देवेन्द्रं शचीं च वस्त्रादिभिः भूषयित्वा कुम्भस्थं पूजयेत्। वर्धस्वेन्द्र रिपुञ्जय, वृत्रहन्, पाचकपतिः; महत्तम देव, त्वमिह भूमौ वासायागतः। त्वं नित्यनाथः सर्वभूतहितैषिणः; अनन्ततेजाः कीर्तिविजयवर्धनः त्वमेव। इन्द्रवृष्टिकारकः ब्रह्मा, विष्णुः, महेशः, कार्त्तिकेयः, विनायकः—एते देवाः तव तेजोवृद्धये सहायकाः। आदित्याः, वसवः, रुद्राः, साध्याः, भृगवः, दिशः, मरुद्गणाः, लोकपालाः, ग्रहाः, यक्षाः, नद्यश्च त्वां तेजसा पूरयन्तु। समुद्राः, श्रीः, भूमिः, गौरी, चण्डिका, सरस्वती च तव तेजोवृद्धये सन्तु। जय त्वं शचीपत इन्द्र। तव जयेन मम सदा शुभमस्तु; राज्ञः, विप्राणां, सर्वजनानां च त्वं प्रसन्नो भव। तव प्रसादेन भूमिर्नित्यं धान्यसमृद्धा भवतु; सर्वत्र शुभमस्तु, विघ्नानां शान्तिरस्तु। इन्द्रस्य पूजनेन मन्त्रेण भूमिं जित्वा स्वर्गलाभः स्यात्; भद्रकालीं वस्त्रे चित्रितां पूजयित्वा अश्विन्यां विजयः सिध्यति। शुक्लाष्टम्यां पुष्पादिभिः शस्त्रधनुर्ध्वजछत्रराजचिह्नानि पूजयेत्। रात्रौ जागरणं कृत्वा बलिं दद्यात्; द्वितीये पुनः होमं कृत्वा, भद्रकालीं, महाकालीं, दुर्गां, दुःखनाशिनीं सम्बोध्य पूजयेत्। हे चण्डि त्रैलोक्यविजयिनी, मां शमं विजयं च प्रयच्छ। दीपार्चनविधिं प्रवक्ष्यामि—नैर्ऋत्ये देवगृहं गच्छेत्। त्रिद्वारयुक्ते तत्र सदा देवपूजा कार्याः; यदा चन्द्रश्चित्रात् स्वातिं गच्छति, सूर्यलाभः स्यात्। तस्मात्कालात् यावत् सूर्यः स्वातौ तिष्ठति, ब्रह्मविष्णुशम्भ्विन्द्राग्निवायूनां पूजनं कुर्यात्। विनायककुमारवरुणकुबेरयमादीन्, वैश्रवणं, अष्टदन्तिनः च पूजनीयाः। कुमुद, ऐरावत, पद्म, पुष्पदन्त, वामन, सुप्रतिक, अञ्जन, नील—एते गृह्यादिषु पूजनीयाः। ऋत्विक् अग्नौ घृतं समिधं तिलान्नं च जुहुयात्; अष्टकुम्भाः पूजनीयाः, तैः सह श्रेष्ठगजाश्वान् स्नापयेत्। अश्वान् स्नाप्य बलिं दद्यात्, ततः गजान्; ते द्वारैः निष्क्रम्य, मुख्यद्वारं न अतिक्रामेयुः। ततः सर्वे निर्गच्छेयुः; गृह्ये राजचिह्नानि पूजयेत्; वारुण्यां दिशि वरुणं पूजयेत्, रात्रौ भूतबलिं दद्यात्। यदा सूर्यः विशाखायां प्रविशति, राजा तपोवने वसेत्; तदा वाहनानि विशेषेण अलङ्कुर्यात्। राजचिह्नानि पूजनीयानि नरैः वाहनीयानि—गजः, अश्वः, छत्रं, खड्गः, धनुः, पञ्चवाद्यश्च। एवं राज्ञः धर्मकर्माणि, स्नानपूजानुष्ठानानि च, विधिवत् आचरितव्यानि इति पुराणवचनानुसारं सम्यक् प्रवृत्तम्।