अग्निपुराणम्

भगवान् अग्निः भृगुपुत्रं समुपविश्य सस्नेहम् उपदिशति स्म। सः प्रथमतः निरुन्ध्यै, धूम्रिणिकायै, अश्वपन्त्यै, मेघपत्न्यै च—एतानि नामानि सर्वाणि तस्यै निगदितानि—होमविधिं निरूपयति। अनन्तरं, आग्नेय्यादिभ्यः देवताभ्यः क्रमशः शस्त्रेषु समर्पयेत्; ततो नन्दिन्यै, सुभाग्यायै, सुमङ्गल्यायै च सम्यगर्पणीयम्। पश्चात् भद्रकाळ्यै, यूपाय, श्रियै, हिरण्यकेश्यै, वनस्पतीनां च समर्पणं कार्यम्। द्वारयोः धर्माधर्मयोः, गृहमध्ये ध्रुवाय, बहिः मृत्यवे, जलस्थले वरुणाय च दानं दातव्यम्। बहिः भूतगणाय, शरणे धनदाय, पूर्वदिशि इन्द्राय इन्द्रगणाय च दानं विधीयते। दक्षिणायाम् यमाय यमगणाय च, पश्चिमायां वरुणाय वरुणगणाय च, उत्तरायां सोमाय सोमगणाय च, मध्ये ब्रह्मणे ब्रह्मगणाय च समर्पणं कर्तव्यम्। आकाशे चोर्ध्वे च, पृथिव्यां स्थण्डिलाय; दिवा दिवाचरभूताय, रात्रौ रात्रिचराय च दानं दीयते। प्रतिदिनं सायं प्रातश्च बहिः नैवेद्यं दातव्यं; प्रातः पिण्डदानं कार्यम्, न तु सायं। तत्र प्रथमं पित्रे, ततो पितामहाय, प्रपितामहाय, मातामहाय, अन्ते मातामह्यै च दानं विधेयम्। एवं कुशानां दक्षिणे पार्श्वे स्थाप्य पितृभ्यः इन्द्रवरुणवाय्व्यमनैरृत्यादिभ्यः पिण्डं समर्पयेत्। काकपिण्डमिदं मया यत् समर्पितं, तत् काकाः स्वीकुर्युः—काकपिण्डमन्त्रेण श्वभ्यः अपि पिण्डं दद्यात्। विवस्वतः कुले द्वौ श्वानौ जातौ—एकः कृष्णः, अन्यः शबलः—ताभ्यां पिण्डं दास्यामि, तौ मार्गे मां नित्यं पालयेताम्। गावः त्रैलोक्यमातरः, ममैतदन्नं प्रतिगृह्णन्तु। गौः शुभाय पूज्य, ततो दानं दद्यात्; अतिथीन् दरिद्रांश्च सत्कृत्य, गृहस्थः पश्चात् स्वयम् अश्नीयात्। अथ अग्निः पुनरुवाच—शृणु, सर्वाभीष्टसिद्ध्यर्थं शान्त्यर्थं च स्नानं प्रवक्ष्यामि। विप्रः नदीतीरे ग्रहाणां विष्णोश्च स्नानं कुर्यात्। मन्दिरे, ज्वरार्तस्य रोगिणश्च, विनायकपीडितस्य ग्रहपीडितस्य वा; ब्रह्मचारिणः गृहसरोवरस्य, जयकामिनः तीर्थस्य, स्त्रियाः गर्भशुद्ध्यर्थं पद्मसरोवरस्य, मृतवत्सायाः अशोकस्य सन्निधौ स्नानं विधीयते। पुष्पकामिनः पुष्पवनान्ते, पुत्रार्थिनः सागरे, गृहीणां सुखकामिनः विष्णोः सन्निधौ स्नानं कुर्युः। सर्वेषां च वैशाखे रेवतीपुष्ययोरहनि स्नानं श्रेष्ठम्; स्नानार्थिनः सप्ताहं शुद्धिः कार्या। पुनर्नवा, रोचना, शताङ्गा, गुरुचर्म, मधुक, हरिद्राद्वयम्, तगर, नागकेशर—एतानि योजनीयानि। तद्वद् गन्ध, मञ्जिष्ठा, मांसी, यासक, प्रियङ्गु, सरषप, कुष्ठ, अम्बला, ब्राह्मी, केशरः च। पञ्चगव्येन च पिष्टेन यवचूर्णेन चाङ्गमभ्यक्त्वा स्नानं कुर्यात्; स्नानमण्डले मध्ये विष्णुं विप्रं च पूजयेत्। दिश्वष्टासु स्नानमण्डलानि कृत्वा, विष्णोर्ब्रह्मणः शिवस्येन्द्रस्य च शस्त्ररूपेण अर्घ्यं हविश्च दद्यात्। प्रतिदिशं शमीदण्डानां शताष्टकं, तिलं घृतं च योजयेत्; भद्र, सुभद्र, सिद्धार्थ, कलश, श्रीवर्धनानि च स्थापयेत्। अमोघ, चित्रभानु, पार्जन्य, सुदर्शन—एतानि कुम्भान् स्थापयेत्, अश्विनौ, रुद्रं, मरुतश्चैव सह। सर्वे देवाः, दैत्याः, वसवः, ऋषयः च हर्षेण एतेषु प्रविशन्तु, अन्ये देवताश्च। कुम्भे जयन्ती, विजय, जय, शतावरी, शतपुष्पा, विष्णुक्रान्ता, अपराजिता—एतान्यौषधीनि स्थापयेत्। प्रभास्वरं बलिष्ठं चन्दनं, उशीरं, केशरं, मुष्कं, कर्पूरं, बालकं, पत्रं, त्वक् च योजनीयम्। जातिफलं, लवङ्गं, मृत्तिका, पञ्चगव्यं च—शुभे आसने स्थाप्य, द्विजातिभिः बलवद् अभिषेचनं कुर्यात्। राज्याभिषेकमन्त्रेषु उक्तदेवताभ्यः पृथक् पृथग् हविः दद्यात्; पूर्णाहुतिं दत्त्वा, आचार्याय दक्षिणां दद्यात्। पुरा इन्द्रः आचार्येणाभिषिक्तः दानवान् हत्वा विजयी अभवत्; एवम् अभिषेकविधिः युद्धारम्भे जयदायकः स्मृतः। अथ पुष्करः उवाच—विनायकपीडितानां सर्वस्नानं प्रवक्ष्यामि। विनायकः कर्मसिद्धये विघ्ननाशनाय नियुक्तः। केशवेन पितामहेन च गणाधिपः विनायकः स्वप्ने दृश्यते, जलं मुण्डं चात्यर्थं दर्शयति। विनायकपीडितः पिशाचैः ग्रहीते, गच्छतः पश्चात् अन्यैः अनुगम्यमानमिव मन्यते। शोकाकुलः निष्फलकर्मा, कारणं विना विफली भवति; कन्या पतिं न प्राप्नोति, सुन्दरी न सुतं जनयति। न आचार्यत्वं, न वेदाध्ययनं, न धनिनः लाभः, न कृषकस्य कृष्युपलम्भः। राजा राज्यं न प्राप्नोति; तस्मै शुभे आसने, हस्तपुष्याश्वयुक्सौम्यसंयोगे, वैष्णवे मासे, स्नानं कार्यम्। गोघृतसर्षपपिष्टेन, सर्वौषधिगन्धैः च अभ्यक्त्य, शिरः अपि लेपयेत्। स्नात्वा, सर्वौषधयः चतुर्षु कुम्भेषु स्थाप्याः—अश्वस्थानात्, गजस्थानात्, वालुकास्थानात्, संगमात्, सरसः च समानीयाः। एवं भगवान् अग्निः, स्नानदानाद्युपचारविधानं, पितृदेवमानुष्याणां पूजनं, स्नानस्य च महिमानं, विघ्नेशस्य च विशेषस्नानं, स्नेहपूर्वकं भृगुपुत्राय न्यवेदयत्।