अग्निपुराणम्

यः स्वधर्मं न उल्लङ्घ्य, यथासम्भ्रमं यथाऽनुशासनं राज्ञः संस्थापितं धर्मं च पालनं करोति, सः सावधानतया रक्षितव्यः। यः समुदायस्य वस्तुं हरेत्, वा सन्धिं उल्लङ्घयेत्, तस्य सर्ववित्तं राजा हरति, तं च राज्यात् निष्कासयति। ये सभायाः हितं वदन्ति, तैः सभायाः निर्णयः अनुगन्तव्यः; यः तत्र प्रतिकूलं आचरति, तस्य प्रथमं दण्डः विधीयते। यः सभाकार्याय नियुक्तः किञ्चिद् प्राप्तवान्, तेन तत् सभायै समर्पणीयम्; यदि स्वयं न समर्पयति, तदा एकादशगुणं दण्डं दातव्यः। ये वेदविदः शुद्धाः लोभवर्जिताः, तैः कार्याणि विचारणीयानि; तेषां सभासम्बद्धवाक्यं अनुगन्तव्यम्। एष नियमः शिल्पिनां, व्यापारीणां, तिरस्कृतानां, गणानां च अपि लागू; राजा तेषां भेदं रक्षेत्, तेषां स्थापनां चाचरितुं यत्नं कुर्यात्। यः वेतनं प्राप्य कार्यं त्यजति, सः द्विगुणं दण्डं दातव्यः; यदि वेतनं न प्राप्तम्, तदा तुल्यं दण्डं दातव्यः, तथा कार्यकरस्य उपकरणं रक्षितव्यम्। व्यापारात्, पशुषु, धान्ये च लाभस्य दशमांशः दातव्यः; यदि वेतनं न निश्चितम्, राजा यथायोग्यं वेतनं निधास्यति। यः स्थानं वा कालं निश्चितं त्यजति, वा कार्यं भिन्नरूपेण करोति, तेन अधिकं दण्डं दातव्यः; यदि अधिकं कार्यं कृतं, तदा अधिकं वेतनं दातव्यम्। यत् कार्यं यः करोति, तस्य तावत् वेतनं दातव्यम्; यदि सन्धिं न उभयपक्षं पूरयन्ति, तदा श्रुतानुसारं विवादः निर्णीयते। यदि वस्तु नष्टं न राजकीयेन वा दैवेन कारणेन, वाहकः दण्डं दातव्यः; यदि गमनं विलम्बयति, तदा द्विगुणं वेतनं दातव्यम्। यात्रायाः अन्ते सप्तमांशः वेतनं दातव्यम्; यदि मार्गे त्यक्तं, चतुर्थांशः; यदि मध्ये त्यक्तं, अर्धं वेतनं दातव्यम्, त्यजता अपि। जुए विजेता शताद् पञ्चांशः निरीक्षकेन गृह्यते; छलेन वा जुए वा अन्येन शताद् दशांशः गृह्यते। यः यथायोग्यं रक्षितः, सः राज्ञः भागं यथासन्धिं दातव्यः; विजेता लाभं उद्घोषयेत्, सत्यः धैर्यवान् च यथार्थं वदेत्। यदि ज्ञातायां जूयवृत्तायां राजभागः लभ्यते, विजेता तं स्थानस्थं निरीक्षके दातव्यः; अन्यथा न दातव्यः। ये व्यवहारस्य साक्षिणः, त एव साक्षिणः; राजा यः मिथ्याजूय, छलेन, मिथ्यासाक्ष्येन च, तं चिह्नित्वा निष्कासयेत्। जुए सर्वदा प्रकाशं कर्तव्यम्, चौर्यं छलं च निवारयितुं; एष नियमः पशुजुए स्पर्धायां च लागू। तत्पश्चात् अग्निः उवाच— यः विकलाङ्गान् वा विकलदृष्टीन् जनान् स्तुतिभिः वा सत्येन वा मिथ्यया तिरस्करति, तस्य द्वादशार्धपणः दण्डः। यः "ते मातरं वा भगिनीं वा गमिष्यामि" इति शपथं करोति, तस्य पञ्चविंशतिपणः दण्डः। अधमजातीनां दण्डः अर्धः, उच्चजातीनां द्विगुणः, परमजातीनां च द्विगुणात् अधिकः; जात्यनुसारं दण्डः निश्चितः। प्राकृतिकविपर्यये दण्डः द्विगुणः वा त्रिगुणः, जात्यनुसारं यथाक्रमं दण्डः अर्धः। हस्तं, ग्रीवां, नेत्रं, जङ्घां नष्टं कृत्वा, तिरस्करणदण्डः; हस्तपादादीनां क्षतौ तस्य अर्धः। जातिभ्रष्टे अपराधे मध्यदण्डः, लघ्वपसरणे प्रथमदण्डः। विद्यावन्तं ब्राह्मणं वा राजानं वा देवतां तिरस्करति, तस्य उत्तमदण्डः; बन्धुषु, शिल्पिनां मध्ये मध्यदण्डः; ग्रामवासिषु, देशवासिषु च, लघुदण्डः। यदि साक्षी नास्ति, चिन्हैः, युक्त्या, परम्परया निर्णयः; यदि मिथ्याचिन्हानि, तदा सावधानतया परीक्षणम्। भस्म, मृत्, धूलिं स्पृशति, दशपणः दण्डः; अपवित्रं, पादाग्रं, वा लाला स्पृशति, तदा द्विगुणः दण्डः। परस्त्रीषु अपि एष नियमः; उच्चस्त्रीषु द्विगुणः, अधमस्त्रीषु अर्धः; यदि मोहात्, गर्वात्, वा अन्येन कारणेन, दण्डः नास्ति। ब्राह्मणस्य अङ्गच्छेदे उत्तमदण्डः, केवलं क्षतौ तस्य अर्धः। हस्तपादयोः क्षतौ दशपणः, विंशतिपणः; सर्वेषु परस्परक्षते मध्यदण्डः। केशं, वस्त्रं, हस्तं आकृष्य, दशपणः; वेष्टनं, पादारोपणं, बन्धनं च, शतपणः दण्डः। काष्ठादिभिः वेदनां कृत्वा, रक्तं न स्रवति, द्वात्रिंशतिपणः; रक्ते दृश्ये, द्विगुणः। हस्तपादकर्णनासच्छेदे मध्यदण्डः; व्रणविवरणे, मृत्युसदृशक्षते च, मध्यदण्डः। गतिनिवारणे, अन्नाग्निहानौ, नेत्राद्युपहारे, ग्रीवहस्तजङ्घच्छेदे, मध्यदण्डः। यदि एकः अनेकेषु क्षतं करोति, दण्डः द्विगुणः; विवादे वस्तुहरणं, तद् प्रत्यर्पणीयम्, दण्डः अपि द्विगुणः। यः वेदनां करोति, तेन क्षतानुसारं व्ययः दातव्यः; विवादे दोषी दण्डं दातव्यः। भूमिकरं अन्याय्यं गृह्णाति, दशपणः दण्डः; ब्राह्मणेषु, समीपस्थेषु च, आमन्त्रणं विना, तस्यापि एष दण्डः। आघातं, भित्तिच्छेदं, भित्तिभङ्गं, पञ्चविंशतिपणः; पुनःपुनः तत्रापि एष दण्डः। यः परगृहं विषं वा घातकद्रव्यं क्षिपति, षोडशपणादारभ्य दण्डः, द्विपणः द्विपणः वृद्धिः। वेदनायां, रक्तस्रावे, अङ्गच्छेदे वा, लघुपशुषु, दण्डः क्रमेण, मूल्यादारभ्य। लिङ्गच्छेदे, मृत्यौ वा, मध्यदण्डः वा वास्तविकमूल्यं; महापशुषु, तत्र दण्डः द्विगुणः। एवं धर्मनियमाः, दण्डाः, व्यवहाराः च राजा, सभायाः, समुदायस्य च हिताय, समाजस्य च शान्त्यर्थं विधीयन्ते।