अग्निपुराणम्

सर्वे धर्मनियमाः यथाक्रमं प्रतिपाद्यन्ते। यदा स्थावरधनस्य स्वीकृतिः क्रियते, सा सर्वैः साक्षिकृत्या प्रकाशेनैव कर्तव्या; यत् प्रतिज्ञातं तद्देयम्, दत्तं च पुनर्न प्रतिग्रहीतव्यम्। बीजानां, पशूनां, रत्नानां, स्त्रीणां, पुरुषाणां च विक्रये वा परिग्रहे वा प्रतीक्षाकालः व्यवस्थाप्यः—बीजानां दशदिनानि, पशूनां एकदिनम्, रत्नानां पञ्चदिनानि, स्त्रीणां सप्तदिनानि, पुरुषाणां मासः, अन्येषां त्रिदिनानि, पक्षमर्धम् इति निर्दिष्टम्। स्वर्णस्य विक्रये शतस्य द्वौ पलौ नष्टौ मन्येते, रूप्यस्य शतशतं, त्रपुणः सीसस्य चाष्टौ, ताम्रस्य पञ्चदश, आयसस्य तावत् एव। ऊर्णवस्त्रस्य सूत्रवस्त्रस्य च शतस्य दशपलवृद्धिः, मध्यमवस्त्रस्य पञ्चपलवृद्धिः, सूक्ष्मस्य त्रिपलवृद्धिः। चर्मणि केशबद्धेषु च वस्त्रेषु त्रिंशत्तमभागः नाशः, कौशेयत्वक्चर्मणोः काष्ठवस्त्रस्य च न नाशो न वृद्धिः। परिस्थितिं कालं च प्रयोजनं च ज्ञात्वा, नाशस्य बलाबलम् अपि विचार्य, विशेषज्ञैः संशयमपनीय, यथार्हं द्रव्याणां प्रतिपूर्तिः निश्चितव्या। यः चौरैः बलात् दासीकृतः विक्रीतः वा, तस्य मोचनं कर्तव्यम्; स्वामी भक्त्या, उपवासेन, मूल्यदानेन वा तं पुनरवाप्नोति। यः दासः तपस्विनं धर्ममार्गं समाश्रित्य स्थितः, स राजा आज्ञया मृत्युपर्यन्तं एव तत्र स्थातव्यः; वर्णविपरीते दास्यं न कर्तव्यम्। विद्यार्थी अध्ययनं समाप्त्यापि, नियतकालं गुरुगृहे वसति; तत्र आचार्यादन्नं लभते, यथायोग्यं दक्षिणां च ददाति। राजा नगरमध्ये स्थानं स्थाप्य, तत्र त्रयीविद्यायाम् पारङ्गतं, जीविकायुक्तं ब्राह्मणं स्थापयेत्, स्वधर्मे तं स्थापयन्। यः स्वधर्मं न लङ्घयन्, संविदं पालयति, राज्ञा स्थापितं धर्मं च, स रक्षितव्यः प्रयत्नेन। यः समुदायस्य द्रव्यं हिनस्ति, संविदं च लङ्घयति, तस्य सर्वं द्रव्यं राजा हरति, तं च देशात् निष्कासयेत्। ये सभा-हितं भाषन्ते, ते सभायाः निर्णयं पालयन्तु; यः तत्र विपरीतं आचरति, स आदौ दण्डनीयः। यः सभायाः कार्ये नियुक्तः, तेन यत् प्राप्तं तदुपन्यस्यतव्यम्; स्वयम् अनुपन्यस्यन्, एकादशगुणं दण्डं दद्यात्। ये वेदविदः शुचयः लोभवर्जिताश्च, ते कार्येषु विचारयन्तु; तेषां सभासदां वाक्यं पालनीयम्। एष नियमः शिल्पिभ्यः, वैश्येभ्यः, पाषण्डिभ्यः, गणेषु च समानः; राजा तेषां भेदान् रक्षेत्, स्थापितान् धर्मान् च पालयेत्। यः वेतनं लब्ध्वा कर्म परित्यजति, स द्विगुणं दद्यात्; वेतनं न लब्ध्वा, समं दद्यात्; स्वामी उपकरणानि रक्षेत्। व्यापारस्य, पशूनां, धान्यस्य लाभस्य दशमांशः दातव्यः; वेतनं न निश्चितं चेत्, राजा यथायोग्यं निर्धारयेत्। यः स्थानं कालं वा विहाय, कर्म अन्यथा करोति, स अधिकं दद्यात्; अधिकं कर्म कृतं चेत्, अधिकं लभेत। यत्कर्म यः करोति, तावत् एव वेतनं लभेत्; संविदोः उभयोरपि अकार्ये, यथाश्रुतं निर्णयः कर्तव्यः। द्रव्यहानिः न राजकीयेन, न दैवेन, तर्हि वाहकः दद्यात्; प्रस्थानविलम्बे द्विगुणं वेतनं दद्यात्। यात्रायाः अन्ते सप्तमांशः दातव्यः; मार्गमध्ये परित्यक्ते चतुर्थांशः; अर्धमार्गे परित्यक्ते अर्धं वेतनं दद्यात्, त्याजकेन अपि। द्यूते विजेतुः लाभात् पञ्चांशः पर्यवेक्षकः गृह्णाति; दुष्टात्, द्यूतकृतः, अन्यतः च दशांशः गृह्णाति। यः सम्यक् रक्षितः, स राजा यथायोग्यं भागं दद्यात्; विजेता लाभं उद्घोषयेत्, सत्यवादी क्षान्तः च सत्यम् एव वदेत्। यदा राजभागः ज्ञातद्यूतवृत्तान्ते लभ्यते, तदा विजेता तं पर्यवेक्षकेण सह तत्रैव दद्यात्; अन्यथा न दद्यात्। ये व्यवहारदर्शिनः, ते साक्षिणः अपि; यः मिथ्याद्यूतैः, छलेन, अनृतशपथैः च दुष्यति, तं राजा चिह्नयित्वा निष्कासयेत्। द्यूतं प्रकाशेनैव कर्तव्यम्, चौर्यं छलं च निवारयितुम्; पशुद्यूतेषु प्रतियोगासु च एष एव नियमः। अग्निः उवाच—यः विकलाङ्गान्, दोषयुक्तान् स्तुतिभिः सत्येनासत्येन वा तिरस्करोति, स द्वादशार्धपणदण्ड्यः। यः 'तव भगिनीं मातरं वा गमिष्यामि' इति शपथं कृत्वा, स पञ्चविंशतिपणदण्ड्यः। अधमजातीनां दण्डः अर्धः, उच्चजातीनां द्विगुणः, श्रेष्ठजातीनां च द्विगुणः एव; जात्यनुसारं दण्डः निश्चितः। प्रकृतिविपरीतेषु अपराधेषु द्विगुणत्रिगुणदण्डः, जात्यनुसारं कर्मणि अर्धदण्डः। बाहूनां, ग्रीवायाः, नेत्रस्य, ऊरूणां च नाशे, तिरस्कारदण्डवत् एव दण्डः; हस्तपादनासिकाकर्णादीनां क्षतौ अर्धदण्डः। जातिहानिकारके अपराधे मध्ये दण्डः, लघ्वपकारे प्रथमः दण्डः। विद्वद्ब्राह्मणस्य, राज्ञः, देवतायाः तिरस्कारे उच्चतमः दण्डः; बान्धवानां, शिल्पिनां मध्ये; ग्रामजनस्य, देशीयस्य च न्यूनतमः। साक्षिवर्जिते कार्ये, चिह्नैः, युक्त्या, परम्परया च निर्णयः; मिथ्याचिह्नेषु सावधानता अपेक्षा। भस्ममृत्तिकाधूलिस्पर्शे दशपणदण्डः; मलसंपर्के, पादाग्रे, कफे च द्विगुणः दण्डः। परस्त्रीस्पर्शे अपि एष नियमः; उच्चजात्यां द्विगुणः, नीचायां अर्धः; मोहात्, गर्वात्, अन्यकारणात् तु न दण्डः। ब्राह्मणस्य अङ्गच्छेदे उच्चतमः दण्डः; पीडायां तस्य अर्धः। हस्तपादयोः पीडायां दशविंशतिपणदण्डः; सर्वेषां परस्परपीडायां मध्ये दण्डः। केशवस्त्रहस्तच्छेदे दशपणदण्डः; पीडायां, वस्त्रबन्धने, पादारोपणे च शतपणदण्डः। एवं धर्मनियमाः, दण्डव्यवस्थाः च, यथाक्रमं प्रतिपादिताः, येषां पालने समाजस्य शान्तिः, न्यायश्च सुनिश्चितः भवति।