अग्निपुराणम्

कदाचित् ग्रामस्य सीमायां विविधाः व्यवहाराः प्रवृत्ताः सन्ति। तत्र जलनियमस्य दृष्टान्ते, यदि किञ्चित् तटाकः अल्पहानिकरः स्यात् तथा च लाभदायकः, तस्य निषेधः न कर्तव्यः। परन्तु यदि किञ्चित् कूपः परभूमिं स्पृशति—even यदि सः अल्पपरिमाणः अस्ति—यदि तस्मिन् बहु जलं विद्यते, तस्य अनुमतिः न दीयते। यः कश्चन कर्षेत्रे तटाकं विनिर्मायेत्, भूमिस्वामिनं न सूचयेत्, तत्र यदि भूमिस्वामी उपस्थितः, तस्यैव उपभोगः; यदि सः अनुपस्थितः, तदा राज्ञः उपभोगः भवति। यदि कश्चन भूमिस्वामी स्वयं वा अन्येन वा भूमिं कर्षेत् न कर्तुम् इच्छति, तदा तेन अकृषितफलम् दातव्यं, तथा च भूमिं अन्येन कर्षापयेत्। यदा महिषः कृषिसस्यं विनाशयति, तदा अष्टमासदण्डः विधीयते; गौः यदि तद् कुर्यात्, तस्यार्धः दण्डः; मेषः वा अजः यदि तद् कुर्यात्, तस्य गौः दण्डस्यार्धः। यदि पशवः खादित्वा तिष्ठन्ति, तदा दण्डः द्विगुणः; पृथक् स्थले स्थितस्य महिषस्य दण्डः गौः तुल्यः। यावद् सस्यं नष्टम्, तावत् भूमिस्वामी फलं लभेत्; पशुपालः दण्डनीयः, गौः स्वामिनः पूर्वोक्तः दण्डः विधीयते। ग्रामसीमायाः कर्षेत्रे वा पथः यः प्रवेशः, तत्र दोषः नास्ति; परन्तु जानन् यदि प्रवेशः कृतः, तदा चोरीदण्डः भवति। यदि वृषभः पशवः मुक्तवान्, प्रसवकाले गाः, वा नूतनागताः, तेषां पशुपालः मुक्तव्यः, यतः ते दैवेन वा राज्ञा वा पीडिताः। गोपालः सायं समर्पितान् पशून् यथारूपं स्वामीने प्रतिदातव्यः; यदि तस्य प्रमादात् वा मृत्युतः पशवः नष्टः, तदा गोपालः दण्डं दत्वा तेषां क्षतिपूर्ति करोतु। यदि पशुपालस्य दोषात् हानिः जायते, तदा तस्मै त्रयोदश अर्धपणाः दण्डः, तथा च सम्पत्ति स्वामीने दातव्या। यदि ग्रामस्य इच्छा वा राजाज्ञया पशवः चरन्ति, द्विजातिः सर्वत्र तृणं, काष्ठं, पुष्पं स्वस्येव गृह्णीयात्। ग्रामस्य कर्षेत्रस्य च दूरी शतधनुषः विधीयते; पल्ल्याः दूरी द्विधनुषः, नगरस्य च दूरी चतुश्शतधनुषः। स्वस्वं धनं यदि अन्यस्मै न विक्रयितं, पुनः गृह्णीयात्; विक्रेतुः दोषः यदि सः न सूचयेत्; यः अपकाले, न्यूनमूल्ये, वा सीमां न ज्ञात्वा क्रयेत्, सः चोरः। यदि नष्टं वा चोरितं धनं लभ्यते, चोरं अधिकारिणः समीपं नेतव्यम्; यदि समयः स्थानं वा अतिक्रान्तम्, स्वयमेव धनं गृह्णीयात् तथा च स्वामीने प्रतिदातव्यम्। वस्तु प्रदर्शनेन विक्रेतुः शुद्धिः; स्वामी धनं लभते, राजा दण्डं, क्रेता मूल्यं; विक्रेतुः एषा विधिः। यदि उपयोगेन वा स्वाभाविकेन हानिः, तदा तद् एव गणनीयम्; अन्यथा, राज्ञा पञ्चगुणबन्धः दण्डः, अपि च हानिः न प्रमाणितः। यः अन्यस्य हस्ते चोरीतं वा नष्टं धनं लब्ध्वा राज्ञे न निवेदयति, तस्य षण्नवतिपणाः दण्डः। यदि रक्षकैः वा पहरेदारैः प्रयत्नेन धनं पुनः लब्धम्, स्वामी वर्षे पर्यन्तं पुनः गृह्णीयात्; अनन्तरं राजा तत् गृह्णीयात्। एकखुरपशवे चत्वारः पणाः, मानवाय पञ्च, महिषाय उष्ट्राय गौः द्वौ, मेषाय अजाय चतुर्थांशः दातव्यः। पत्नीपुत्रयोः व्यतिरिक्तं धनं स्वकुटुम्बस्य विरोधं विना दातव्यम्; यदि वारसः सन्ति, सम्पूर्णं धनं न दातव्यम्, न च यत् अन्यस्मै प्रतिज्ञातम्। ग्रहणं विशेषतः स्थावरधने स्पष्टं कर्तव्यम्; प्रतिज्ञातं दातव्यम्, दत्तं पुनः न गृह्यते। बीजस्य, पशुप्रयोगस्य, रत्नस्य, स्त्रियाः, पुरुषस्य—दश, एक, पञ्च, सप्त दिनानि, एकमासः, त्रिदिनानि, अर्धमासः—एते प्रतीक्षाकालाः। सुवर्णस्य शतस्य द्वौ पलौ हानिः; रजतः शतस्य शतं; ताम्रस्य, सीसस्य, शिलायाः अष्टौ; ताम्रस्य पञ्चदश; लोहस्य तद्वत्। ऊनवस्त्रस्य, कर्पासवस्त्रस्य शतस्य दश पलाः वृद्धिः; मध्यमस्य पञ्च पलाः; सूक्ष्मस्य त्रयः पलाः। चर्मवस्त्रस्य, केशबद्धवस्त्रस्य तृतीयांशः हानिः; पटवस्त्रस्य, वल्कलस्य न हानिः न वृद्धिः। स्थानं, कालं, उपयोगं, हानिसामर्थ्यं, दुर्बलत्वं च ज्ञात्वा, विशेषज्ञैः संशयविना क्षतिपूर्ति निश्चितव्या। यः चोरैः बलात् दासीकृतः वा विक्रीतः, सः विमोचनीयः; स्वामी भक्ति, उपवासेन, वा मूल्यं दत्वा पुनः लभते। दासः यदि तपस्वीभावं गृह्णाति, सः मृत्युपर्यन्तं राजाज्ञया तदा एव स्थितव्यः; जातिविपरीतं दासत्वं न कर्तव्यम्। अध्ययनं समाप्त्वा अपि, शिष्यः नियतकालं आचार्यगृहे वसति; आचार्यः भोजनं ददाति, शिष्यः दक्षिणां ददाति। राजा नगरे स्थानं स्थापयित्वा तत्र त्रिवेदविदं, जीविकायुक्तं ब्राह्मणं नियुक्त्वा तस्य स्वधर्मस्य पालनं आदेशयेत्। यः स्वधर्मं न उल्लङ्घ्य, राज्ञः संस्थापितं धर्मं च पालयति, सः संरक्षणीयः। यः सामूहिकं धनं दुरुपयुज्य वा अनुबंधं उल्लङ्घ्य, तस्य सर्वं धनं राजा हरति, तं च राज्यात् निष्कासयेत्। ये सभायाः हितं भाषन्ति, तैः सभानिर्णयं अनुसर्तव्यम्; यः तस्मिन्नविरोधं करोति, प्रथमं दण्डनीयः। सभाकार्याय नियुक्तः यत् लभते, तत् प्रस्तव्यम्; यदि न प्रस्तौति, तदा एकादशगुणं दण्डं दद्यात्। वेदविदः, शुद्धः, लोभवर्जितः जनाः कार्येषु विचारयन्ति; तेषां सभासदां वचनं अनुकरणीयम्। एषा विधिः शिल्पसमूहेषु, व्यापारीषु, पाखण्डिषु, गणेषु अपि लागू; राजा तेषां भेदान् रक्षेत्, तेषां स्थापनं च पालनं कुर्यात्। यः वेतनं लब्ध्वा कार्यं त्यजति, सः द्विगुणं दण्डं दद्यात्; यदि वेतनं न लब्धम्, समं दण्डं दद्यात्, स्वामी उपकरणं रक्षेत्। व्यापारात्, पशुभ्यः, धान्यस्य लाभस्य दशमांशः दातव्यः; यदि वेतनं न निश्चितम्, राजा वेतनं निर्दिशेत्। यः स्थानं, कालं, वा कार्यं त्यजति, वा कार्यं भिन्नरूपेण करोति, तेन स्वामीने अधिकं दातव्यम्; यदि अधिकं कर्म, अधिकं दातव्यम्। यत् कार्यं कश्चन करोति, तस्य तावत् वेतनं लभेत्; यदि उभयपक्षः अनुबंधं न पालयेत्, तदा श्रुतानुसारं विवादः निवारणीयः। एवं ग्रामस्य सीमायां, व्यवहारस्य नियमाः, दण्डाः, धर्मः च, राजा, ब्राह्मणः, सभासदः, व्यापारी, शिल्पी, पशुपालः, भूमिस्वामी, गोपालः, सर्वे च, यथायोग्यं धर्मं पालयन्ति, न्यायं कुर्वन्ति, तथा च समाजस्य कल्याणं साधयन्ति।