अग्निपुराणम्

एकदा धर्मविचारस्य प्रसङ्गे, मनुष्यः सत्यनिष्ठया स्वस्य शुद्धत्वं वा पापत्वं वा परीक्षितुं यत्नं करोति। तदा सः तराजुं सम्बोध्य एवमाह—“यदि अहं पापी, हे मातः, अधः नय; यदि शुद्धः, ऊर्ध्वं वह।” ततः लाजान्नं हस्तयोः स्थाप्य सप्त अश्वत्थपत्राणि तत्र योजयित्वा सूत्रेण बन्धयेत्। अग्निं च सम्बोध्य वदति—“त्वमेव सर्वेषु जीवेषु सञ्चरस्य, धर्माधर्मयोः साक्षी, सत्यं मे कथय।” एतदुक्त्वा पञ्चाशत्पलपरिमितं लौहपिण्डं, यः अग्निसदृशः दीप्तिमान्, समं हस्तयोः स्थापयेत्। ततः तं गृहीत्वा सप्त वृत्तेषु शनैः गच्छेत्, प्रत्येकं वृत्तं षोडशाङ्गुलपरिमितं स्यात्। अग्निपरीक्षायां लाजान्नं यदि अनुदग्धं तिष्ठति, तदा शुद्धत्वं लभते; यदि लौहपिण्डः पतति, वा संशयः भवति, तदा पुनः परीक्षा कार्य्या। ततः शुद्धिकामः अग्निं तथा वरुणं सम्बोध्य वदति—“हे शुद्धशुद्धिकर्तरः, शुद्ध्यर्थं शुद्धय; हे वरुण, सत्येन मां रक्ष।” ततः नाभिपर्यन्तं जलं स्थित्वा, जङ्घे गृहीत्वा जलं प्रविशेत्; तस्मिन्नेव क्षणे बाणः विमोच्यते, यः शीघ्रः पुरुषः तं बाणं आनयेत्। यदि जलमध्ये निमग्नस्य शरीरं दृश्यते, शुद्धत्वं लभते; ब्रह्मपुत्रः विषं स्यात्, धर्मे स्थितः। शापप्रहारात् रक्षणार्थं, सत्येन अमृतत्वं प्रार्थयित्वा, शार्ङ्गं सम्बोध्य हिमालयविषं भक्षयेत्। यदि तद्विषं विपरीतं न कुर्यात्, तदा शुद्धत्वं घोषयेत्; देवपूजां कृत्वा स्नानार्थं जलं आनयेत्। ततः तद्वार्तां उद्घोष्य, तस्मात् जलात् त्रिः पाणिपूरं पिबेत्; चतुर्दशदिने यावत्, यदि राजकीयं वा दैविकं दुष्प्रभावं न भवति—यदि भीषणं व्यसनं न जायते, तदा निःसंशयं शुद्धः। सत्यशस्त्राणि, गोः, बीजानि, सुवर्णं, देवगुरुपादाः, यज्ञदानानि—एते शपथाः लघुसंशये सुलभाः इति घोष्यन्ते। ततः अग्निः कथयति—भूमिवादे ग्राम्यवृद्धाः, गोपालाः, सीमासंकीर्णकाराः, ये च वनकृषिक्षेत्रेषु विचरन्ति—एते सीमां निर्धारयन्ति। सीमाचिह्नानि भूमिः, काष्ठः, तुषः, वृक्षः, तटः, वाल्मीकोऽवगाहः, शिलास्तूपः, इत्यादीनि स्युः। रक्तमाल्यवस्त्रधारिणः सीमाचिह्नकर्तॄन् अग्रे नेतव्याः, हे भूमिपालाः। यदि मिथ्या भवति, तदा तेषां पृथक् पृथक् राजा मध्यदण्डेन दण्डयेत्; यदि सीमाचिह्नकर्तारः न सन्ति, राजा सीमासंकीर्णकर्ता भवति। एष एव नियमः उद्यानस्य, देवालयस्य, ग्रामस्य, तीरस्थलस्य, उपवनस्य, गृहस्य, वर्षाजलप्रवाहस्य च। सीमाविभागे वा भूमिचौर्ये, सीमालङ्घनकर्तारः लघु, महत्, वा मध्यदण्डेन दण्डनीयाः। यः तटः अल्पहान्यः, हितकरः, तं न वारयेत्; परन्तु यः कूपः परभूमिं गृहीत्वा, यदि तस्य जलं बहु, तदा तं न अनुमन्यते। यः कस्यचित् क्षेत्रे तटं निर्माति, स्वामिनं न सूचयति, तदा स्वामी उपस्थितः सति तस्य भोगः; अनुपस्थिते, तदा राज्ञः। यदि क्षेत्रं कृषितं वा अकृषितं, तस्य कृषिं न करोति, तदा अकृषितफलं दत्त्वा अन्येन कृषिं कारयेत्। यदि महिषः कृषिफलं नष्टं करोति, अष्टमासदण्डः; गोः, तस्य अर्धः; मेषचागयोः, गोदण्डस्य अर्धः। यः पशु भुक्त्वा स्थितः, तस्य दण्डः द्विगुणः; पृथक् गोष्ठे स्थितस्य, महिषदण्डः गोदण्डसमः। यावत् कृषिफलं नष्टं, तावत् क्षेत्रस्वामी फलं लभते; गोपालः दण्डनीयः, गोस्वामी पूर्वदण्डं अर्हति। ग्रामसीमायाः वा मार्गे क्षेत्रस्य अतिक्रमणं दोषरहितम्; यदि जानाति, तदा चौरदण्डः। विपुलमहिषाद्युक्ता गोः, प्रसववती वा नूतनागता वा, तेषां गोपालाः मुक्ताः, ते भाग्येन वा राज्ञा बाधिताः। गोपालः सायं यथारूपं गाः प्रत्यर्पयेत्; याः प्रमादेन वा मृत्युनाः नष्टाः, तेषां क्षतिपूर्ति कर्तव्या, वेतनं प्राप्त्वा। यदि गोपालदोषात् नाशः, तदा तस्य दण्डः त्रयोदशपणार्धः, सम्पत्तिः स्वामिने दातव्या। यदि ग्रामेच्छया वा राजाज्ञया गाः चरन्ति, द्विजः सर्वत्र तृणं, काष्ठं, पुष्पं स्वस्य इव गृह्णीयात्। ग्रामक्षेत्रयोः दूरी शतधनुषः, उपग्रामे द्विधनुषः, नगरे चतुश्चतुरधनुषः। स्वसंपत्तिं पुनः प्राप्तुं शक्यते, यदि अन्यस्मै विक्रीता न स्यात्; विक्रेतुः दोषः, यदि न प्रकाशयेत्; यः न्यूनमूल्ये, अनवसरसमये, सीमाविहीने विक्रीणाति, सः चौरः। यदि नष्टं वा चौर्यं सम्पत्तिं लभते, चौरं राज्ञः समीपं नयेत्; यदि समयः प्रदेशः वा अतिक्रान्तः, तदा स्वयम् आदाय प्रत्यर्पयेत्। वस्तु प्रदानेन विक्रेतुः शुद्धिः, स्वामी सम्पत्तिं, राजा दण्डं, क्रेता मूल्यं लभते; एष नियमः विक्रयकर्तुः। यदि उपयोगेन वा स्वभावेन नष्टं, तदा तद्वद् गणनीयम्; अन्यथा, पञ्चगुणबन्धः दण्डः, राजा दत्तव्यः, अपि च नष्टं प्रमाणितम्। यः चौर्यं वा नष्टं वस्तु अन्यस्य समीपे लभते, न राज्ञः सूचयति, तस्य दण्डः षण्णवति पणाः। यदि रक्षकैः वा प्रहरकैः नष्टं वा चौर्यं वस्तु पुनः लभ्यते, स्वामी तद्वर्षे एके प्राप्तुं अर्हति; अनन्तरं राजा लभते। एकखुरपशोः चतुर्दशपणाः, मानवस्य पञ्च, महिषस्य, उष्ट्रस्य, गोः द्वे द्वे, मेषचागयोः चतुर्थांशः। पत्नीपुत्रे विहाय, अन्यसंपत्तिः स्वकुटुम्बस्य विरोधं विना दातव्या; यदि वारसाः सन्ति, सम्पूर्णं न दातव्यम्, न तद् यः अन्यस्मै प्रतिज्ञातम्। एवं धर्मस्य विविधाः परीक्षाः, सीमावादाः, कृषिदोषाः, गोपालकार्याणि, विक्रयसम्पत्तिः, दण्डनियमाः च, शास्त्रेण विधायन्ते। सर्वे धर्मनिष्ठाः सत्येन, न्यायेन, शुद्ध्यर्थं, समाजस्य कल्याणाय, नियमान् पालयन्ति।