अग्निपुराणम्

कथामिमां शृणु, यत्र धर्मस्य सूक्ष्मा व्यवस्था प्रतिपाद्यते। यदा कश्चन वित्तं दत्वा पत्रं लिखितं प्राप्नोति, तदा सम्यग् दत्ते सति तत् पत्रं विदारितव्यम्; यदि स्पष्टीकरणम् अपेक्ष्यते, तर्हि अन्यदपि पत्रं कर्तव्यम्। यत् किमपि दातव्यम्, तद् साक्षिणां सन्निधौ दातव्यम् इति विधानम्। यत्र तु महती आरोपणा वर्तते, तत्र शुद्ध्यर्थं तुला, अग्निः, आपः, विषम्, कक्षः च एतानि पञ्च परीक्षाविधानानि प्रवर्तन्ते, विशेषतः यदा आरोपकः अग्रे तिष्ठति। परीक्षायाम् इच्छया द्वावपि पक्षौ प्रविष्टुं शक्नुतः, अपरः तु शिरसा प्रतिज्ञां कर्तुम् अर्हति; देशद्रोहादिषु वा महापापेषु अपि, परीक्षां विना अपि प्रतिज्ञा क्रियते। न तु सहस्रात् भूम्याः तुलां वा, विषं वा वा वहेत; राजकीयविषये तु केवलं शुद्धः सदा परीक्षां प्रविशेत। सहस्रस्य विषये तुलादीनि, लघुतरस्यापि कक्षः, पञ्चाशत्संख्यायाः अर्धे शुद्धः परीक्ष्यः, अशुद्धः दण्डार्हः। परीक्षायाः काले, स्नातः शुचिवस्त्रधारी च, प्रभाते उपवासी, राज्ञः ब्राह्मणस्य च साक्षात् सन्निधौ अभियुक्तः आहूयते। स्त्रीणां, बालानां, वृद्धानां, अन्धानां, पङ्गूनां, ब्राह्मणानां, रोगिणां च तुला परीक्षार्था; शूद्रस्य अग्निः वा आपः वा सप्त यवाः वा विषं वा प्रयुज्यते। तुलायाः परीक्षायाम् अभियुक्तः तत्र स्थाप्यते, समभारः कृत्वा रेखां चिह्नयित्वा, सः अधस्तात् नीयते। सूर्यः, चन्द्रः, वायुः, अग्निः, आकाशः, पृथिवी, आपः, हृदयम्, यमः, अह्निश्च, रात्रिश्च, सन्ध्ये, धर्मश्च—एते सर्वे जनस्य आचारम् अवगच्छन्ति। अथ तुलायाः समीपे अभियुक्तः प्रार्थयेत—"त्वं सत्यस्य निवासः, पुरा देवैः निर्मिता, शुभे, सत्यं वद, सन्देहात् माम् विमोचय। यदि पापी अस्मि, मातः, अधः नय; यदि शुद्धोऽस्मि, ऊर्ध्वं वह," इति। अग्निपरीक्षायाम्, अभियुक्तः पिष्टशालिना हस्ते चिह्नं कृत्वा, तदनन्तरं सप्त अश्वत्थपत्राणि तत्र स्थापयित्वा सूत्रेण बद्ध्वा, अग्निं सम्बोध्य वदेत—"त्वं सर्वेषु भूतेषु प्रवर्तसे, पुण्यपापयोः साक्षी, सत्यं मे ब्रूहि।" ततो वदित्वा, पञ्चाशत्पलभारं तप्तलोहपिण्डं हस्तयोः समं स्थापयित्वा, अभियुक्तः शनैः सप्त मण्डलानि गच्छेत्, यत्र प्रतिमण्डलं षोडशाङ्गुलपरिमितम्। यदि अग्निं गत्वा पिष्टशालि न दह्यते, अभियुक्तः शुद्धिम् आप्नोति; यदि लोहपिण्डः पतति, सन्देहो वा जायते, परीक्षां पुनराचरेत्। पुनः अग्निं वा वरुणं वा उद्दिश्य शपथं कुर्वीत—"हे शुद्धानां शुद्धिकर्तर्, शुद्ध्यर्थं माम् शुद्धय; हे वरुण, सत्येन माम् रक्ष," इति। आपः परीक्षायाम् अभियुक्तः नाभिपर्यन्तं जले स्थित्वा, ऊरू गृहीत्वा, तत्रैव बाणः विसृष्टः; ततः शीघ्रगामी सः तं बाणं आनयेत्। यदि निमग्नस्य शरीरं दृश्यते, सः शुद्धः इति। विषपरीक्षायां, "त्वं विष, ब्रह्मणः पुत्र, सत्यधर्मे प्रतिष्ठितः, शापघातात् माम् रक्ष, सत्येन अमृतः भूयासम्," इति वदित्वा, हिमालये उत्पन्नं पवित्रं विषं खादेत्। यदि किञ्चिदपि दोषं विना विषं पचति, तदा सः शुद्धः इति विज्ञाप्य, देवतानां पूजनं कृत्वा, स्नानार्थं जलम् आनयेत्। पुनः, तस्य जलस्य त्रिणि अञ्जलिपूर्णानि पातव्यम्; चतुर्दशदिने यावत् न राजदण्डः न दैवदण्डः जायते, तदा सः निःसन्देहं शुद्धः। सत्यशस्त्राणि, गावः, बीजानि, सुवर्णम्, देवगुरुपादौ, यज्ञदानकर्माणि—एतानि शपथानि लघुसन्देहे सुलभानि इति उक्तम्। भूमिविवादे, अग्निना उक्तं—"ग्रामस्य वृद्धाः, गोपालकाः, सीमाचिह्नकर्तारः, ये च वने क्षेत्रे च विचरन्ति, ते सर्वे सीमाम् निर्णेतुम् अर्हन्ति।" सीमा चिह्नानि—मृद्, अंगारः, तुषः, वृक्षः, सेतु, वल्मीको, विवरम्, शिलास्तम्भः इत्यादीनि—एभिः सूच्यन्ते। रक्तमाल्यवस्त्रधारिणः सीमाचिह्नदर्शकान् अग्रे नेतुम् उचितम्। यदि तत्र मिथ्यावादः भवति, तर्हि तेषां पृथक् पृथक् राज्ञा मध्यदण्डेन दण्डः दातव्यः; यदि चिह्नदर्शका न सन्ति, तर्हि राजा एव सीमाकर्ता भवति। एवमेव उद्यानस्य, देवालयस्य, ग्रामस्य, जलाशयस्य, उद्यानस्य, गृहस्य, वर्षाजलप्रवाहस्य च विवादेऽपि नियमः। सीमाभेदे भूमिचौर्ये च, सीमालङ्घकाः लघुदण्डम्, महादण्डम्, मध्यदण्डं वा प्राप्नुवन्ति। यत्र तु कूपः अल्पं क्षेत्रं गृह्णाति, जलं बहु ददाति, तत्र अनुमतिः न; यत्र तु बन्धः अल्पनाशः स्यात्, लाभं च जनयति, तत्र निवारणम् नास्ति। यदि कश्चित् क्षेत्रे बन्धम् अकुर्वन् स्वामिनं न सूचयति, तदा स्वामिनि सति स एव भोगी; तस्य अनुपस्थितौ राजा भोगी। यदि कश्चित् कर्षितक्षेत्रं न कृषति न वा कृषापयति, तर्हि अकृष्टफलं दद्यात्, क्षेत्रं चापरेण कृषापयेत्। यदि महिषः क्षेत्रे नाशं करोति, अष्टमासदण्डः; गावः तस्य अर्धम्; मेषोऽजावोः तस्य अर्धम्। ये पशवः क्षेत्रं भुक्त्वा तिष्ठन्ति, तेषां दण्डः द्विगुणः; पृथक् पञ्जरे स्थितस्य महिषस्य दण्डः गवां तुल्यः। यावत् क्षेत्रं विनष्टं, तावत् फलं क्षेत्रस्वामी प्राप्नोति; गोपालकः दण्ड्यः, गवां स्वामी पूर्वदण्डम् लभते। ग्रामसीमायां वा पन्थाने क्षेत्रलङ्घनं दोषरहितम्; जानता तु कृते चोरीदण्डः। वृषेण मुक्ताः गावः, प्रसवकाले वा नूतनागमाः, तेषां गोपालकाः दोषात् विमुक्ताः, यतः तत्र दैवम् वा राजदण्डः कारणम्। संध्यायिताः गावः गोपालकेण सायं यथादत्ताः प्रत्यर्पणीयाः; यदि प्रमादेन वा मृत्युनाऽपगता, तर्हि वेतनं लब्ध्वा प्रतिसम्पादनीयाः। गोपालकस्य दोषे तु त्रयोदशार्धपणदण्डः, क्षेत्रस्वामिने सम्पत्तिः दातव्या। एवं धर्मेण सर्वे व्यवहाराः शुद्ध्या च नियोज्यन्ते, यथा ऋषयः पूर्वे न्यगृह्णन्, तथा नः पावनाय प्रवर्त्यन्ते।