अग्निपुराणम्

ऋणपत्रस्य रचनायां यथाविधि नियमाः प्रवृत्ताः। तत्र ऋणिनः नाम, जातिः, गोत्रं, कुलं च, तस्य सहपाठीनाम् आप्तजनानां च नामानि, पूर्वजानां च लक्षणानि आरम्भे स्पष्टरूपेण लिखितव्यानि। कार्ये समापिते ऋणी स्वहस्तेन स्वनाम लिखेत्, यत् किमपि अत्र लिख्यते, तत् ‘मम पुत्रस्य अमुकस्य मतम्’ इति परिगण्यते। साक्ष्यं दातुः अपि स्वहस्तेन एव पित्रनाम, कुलं च लिखनीयम्, ‘अहं अमुकः अत्र साक्षी’ इति लिखेत्, यावत् तत्र कश्चित् युक्तः कारणं न स्यात्। यदि ऋणी अक्षरज्ञानविहीनः स्यात्, सः स्वाभिप्रायं उद्घोषयेत्, तदा साक्षी अथवा अन्यः कश्चन, सर्वेषां साक्षिणां सन्निधौ, तस्य वचनानुसारं लेखं लिखेत्। उभयोः पक्षयोः प्रार्थनया एषः लेखः मया अमुकपुत्रेण लिखितः इति लेखकः अन्ते लिखेत्। साक्षिवर्जितमपि स्वहस्तलेखितं पत्रं, सर्वेषु कार्येषु प्रमाणरूपेण ग्राह्यं, यावत् बलात् वा छलेन वा न लब्धम्। लिखितलेखेन स्थापितं ऋणं त्रिभिः जनैः प्रत्यर्पणीयम्; यः निक्षेपः, सः प्रतिनिवर्तनात् पर्यन्तं भोक्तव्यः। यदि पत्रं अन्यदेशे स्थितम्, दुःस्पष्टम्, नष्टम्, लुप्तम्, चौर्येण हृतम्, भग्नम्, विदारितम्, वा दग्धम्, तर्हि अन्यः लेखः पुनः कर्तव्यः। संशयिते विषये, स्वहस्तलेखितं पत्रं युक्त्यनुसारेण, विधिपूर्वकं, क्रियाचिह्नैः, सम्बन्धेन, हेतुभिः च समर्थयेत्। पत्रपृष्ठे ऋणप्रवेशः ऋणिना लिखनीयः; ऋणदाता च, प्राप्तधनः स्वहस्तचिह्नितं प्राप्तिपत्रं दद्यात्। ऋणप्रदाने अनन्तरं पत्रं विदार्येत; स्पष्टीकरणार्थं अन्यः लेखः क्रियताम्। साक्षिषु सति, यत् दातव्यं, तत् तेषां सन्निधौ एव दद्यात्। तुला, अग्निः, आपः, विषम्, कोशः च—एतेषां परीक्षाः अत्र शुद्ध्यर्थं विधीयन्ते, विशेषतः महाभियोगे, यदा अभियोगकर्ता अग्रे स्यात्। इच्छया, यः कश्चन, परीक्षां प्राप्नोति, अन्यः तु स्वशिरः निक्षिपेत्; अपि च, परीक्षावर्जितेऽपि, द्रोहादौ वा महापापे, एवं कर्तव्यम्। सहस्रात् न कर्षेत् हलम्, न तु तूलां, न विषम्; राजकीयविषये केवलं शुद्धः एव परीक्षां योज्यः। सहस्रस्य विषये तूलादीनि, कोशः अपि लघ्वपि प्रयुज्येत; पञ्चाशत्सङ्ख्यायां शुद्धः परीक्षां योज्यः, अशुद्धः तु दण्डमर्हति। आहूय, स्नातः, शुचिवसनः, सूर्योदयकाले उपवास्य, सर्वाः परीक्षाः राज्ञः ब्राह्मणस्य च सन्निधौ विधीयन्ते। स्त्रीणां, बालानां, वृद्धानां, अन्धानां, पङ्गूनां, ब्राह्मणानां, रोगिणां च तूलापरीक्षा; शूद्रस्य अग्निः वा आपः; सप्त यवधान्यानि वा विषम् अपि। अभियुक्तः तूलावहनकुशलः तूलायां स्थाप्यः, प्रतिकर्षे तुल्यभारः कृतः, रेखां चिह्नित्वा, ततोऽधः स्थाप्यः। सूर्यः, चन्द्रः, वायुः, अग्निः, व्योम, पृथिवी, आपः, हृदयम्, यमः, दिनरात्रे, सन्ध्ये द्वे, धर्मः च—एते सर्वे जनस्य आचरणं जानन्ति। ‘सत्यस्य निवासः त्वं, हे तुले, देवैः प्राचीनकाले सृष्टा; सत्यं वद, शुभे, संशयात् मां विमोचय’ इति तूलां संबोधयेत्। ‘यदि पापी अस्मि, हे मातः, तर्हि अधः नय; यदि शुद्धः, ऊर्ध्वं वह’ इति तूलां प्रति वदेत्। अग्निपरीक्षायां, पिष्टान्नेन हस्ते चिह्नं कृत्वा, तदनन्तरं सप्त अश्वत्थपत्राणि तत्र स्थापयेत्, सूत्रेण बन्धयेत्। ‘त्वमेव, हे अग्ने, सर्वेषु भूतेषु सञ्चरस्य; पुण्यपापयोः साक्षी, मम सत्यं वद’ इति वदेत्। ततः, पञ्चाशत्पलभारमयः आयः, अग्निवर्णः, सम्यक् द्वाभ्यां हस्ताभ्यां स्थाप्यः। तद्गृहीत्वा, शनैः सप्त मण्डलानि गच्छेत्; प्रतिमण्डलं षोडशाङ्गुलपरिमितम्। अग्निप्रवेशात् अनन्तरं, यदि पिष्टान्नं न दग्धं, शुद्धिम् आप्नोति; यदि आयः पतति, अथवा संशयः स्यात्, परीक्षां पुनः कुर्यात्। ‘हे पावकपावक, शुद्ध्यर्थं शुद्धिं कुरु; हे वरुण, सत्येन मां पालय’—इति शपथः उच्यते। उदकपरीक्षायां, नाभिपर्यन्तं जलस्थः, ऊरू गृहीत्वा, जले प्रविशेत्; तत्रैव बाणः विसृज्यते, शीघ्रगामी तं आनयेत्। निमज्जनकाले यदि शरीरं दृश्यते, शुद्धिं लभते। ‘त्वं विषं, हे ब्रह्मपुत्र, सत्यधर्मे प्रतिष्ठितम्’ इति वदेत्। ‘एतस्मात् शापात् मां रक्ष; सत्येन अमृतत्वं प्राप्नुयाम्’ इति उक्त्वा, हे शार्ङ्ग, हिमालयात् पावनं विषं खादेत्। यदि तद् निष्प्रतिघातं पचति, शुद्धः इति विज्ञाप्यते; देवपूजां कृत्वा, स्नानार्थं जलं आनयेत्। उदकपानं विज्ञाप्य, त्रिः तस्य जलस्य पानं कुर्यात्; चतुर्दशदिनपर्यन्तं, यदि राजकीयं वा दैवं वा अपकारं न भवति, तर्हि। यदि भीषणं न आपद्यते, सः निःसंशयं शुद्धः। सत्यायुधानि, गावः, बीजानि, सुवर्णम्, देवगुरुपादाः, यज्ञदानकर्माणि—एते शपथाः लघुसंशये सुलभाः इति निर्दिष्टाः। भूमिविवादे, अग्निना उक्तम्—ग्रामस्य वृद्धाः, गोपालकाः, सीमाचिह्नकर्तारः, ये च वनक्षेत्रेषु विचरन्ति, ते सीमां निर्णेतुम् अर्हन्ति। सा सीमा, भूमिना, अंगारैः, तुषैः, वृक्षैः, तटैः, वल्मीकैः, अवतानैः, शिलासंघातैः चिह्निता भवेत्। रक्तमाल्यवस्त्रधारिणः सीमाचिह्नकर्तारः अग्रे नेतव्याः, हे भूमिपालाः। मिथ्यावादे, तेषां पृथग् दण्डः, राज्ञा मध्यमेन दण्डेन दातव्यः; सीमाचिह्नकर्तारः अभवे, राजा एव सीमाप्रमाता भवति। एषः एव नियमः उद्यानस्य, देवालयस्य, ग्रामस्य, तीरस्थलस्य, वनस्य, गृहस्य, वर्षाजलप्रवाहस्य च। सीमाविभागे, भूमिचौर्ये वा, सीमालङ्घकाः लघु-मध्यम-महान्तः दण्डः दातव्यः।