अग्निपुराणम्

शृणुत, धर्मप्रियाः, ऋणानां नियमाः यथोक्ताः अग्निपुराणे, यथाक्रमं प्रतिपाद्यन्ते। यदि कश्चन अधमजातीयः दरिद्रः भवति, तस्य ऋणस्य परिहारार्थं तं कर्मणि नियोजयेत्; किन्तु ब्राह्मणः यदि दरिद्रः भवति, तर्हि यथाशक्ति शनैः शनैः स ऋणं दद्यात्। यदा ऋणदाता दत्तं न स्वीकरोति, मध्यस्थस्य समीपे निधाय तद् स्थिरं भवति, न च तत्रान्यः व्ययः वा व्याजं प्रवर्धते। यः पितृपैतामहिकं धनं लभते, स ऋणं दातव्यः; एवं च यः स्वीकृतवान्, स अपि दद्यात्। यदि पितुर्नास्ति अन्यः पुत्रः, तर्हि स्वाम्यं प्राप्तः पुत्रः एव पित्रोः ऋणं दातव्यः। पत्नी पत्या वा पुत्रेण कृतं ऋणं न दातव्यं, न च पिता पुत्रस्य ऋणं दद्यात्; गार्हस्थ्यकारणे एव पतिः पत्न्या कृतं ऋणं दद्यात्, अन्यथा न। याः स्त्रियः गोपालिका, बलिनी, नर्तकी, राजकुल्या, मृगयु, वा वेश्या, तासां पतिः एव ऋणं दद्यात्, यतो हि तासां जीविकां पतिसंबद्धा। स्त्री पत्या सह वा पृथक् कृतं ऋणं, सा वा पतिः वा दद्यात्; अन्यास्त्रियः तत्र न बाध्यन्ते। यदि पिता नास्ति, मृतः, वा दुःखितः भवति, तर्हि पुत्रैः पौत्रैः च साक्षिभिः प्रमाणीकृतं ऋणं दातव्यम्। मद्यपानात्, जूयात्, दण्डात्, करात्, तेषां शेषात्, वा व्यर्थदानात् जातं ऋणं पुत्रैः न दातव्यम्। भ्रातृणां, दम्पत्योः, पित्रोः, पुत्रस्य च, अविभक्तानां ऋणं प्रतिज्ञातं तैः एव ग्राह्यं, यथा स्मृतम्। साक्ष्ये, प्रतिज्ञायां, वा दाने, यत्र यत्र दायित्वं, तत्र नियमः; यदि तु मिथ्यापणः, तदा तस्य पुत्राः अपि दायित्ववन्तः। प्रतिज्ञाता मृतः, वा अशक्तः, तर्हि तस्य पुत्राः न दायित्ववन्तः; केवलं शेषः एव दद्यात्। यदि बहवः प्रतिज्ञातारः सन्ति, तर्हि स्वभागानुसारं दद्यु:; एकाधिकारिणां मध्ये दातव्यं दातृच्छया भवति। प्रतिज्ञाता स्पष्टं ददाति चेत्, ऋणी तस्य द्विगुणं प्रतिदद्यात्; एष धर्मः। स्वस्य अपत्यस्य, स्त्रियाः, पशूनां, धान्यस्य च, द्विगुणं प्रतिदानं विधानम्; वस्त्रस्य चतुर्गुणं, द्रवस्याष्टगुणं। प्रतिज्ञां द्विगुणं न प्रतिदत्ते चेत्, सा नष्टा; कालात् वा आपद्भ्यः नष्टा तु न व्यभिचार्यते, फलभोगे तु न नष्टा। प्रतिच्छन्ना वा भुक्ता प्रतिज्ञा व्याजं न वर्धयति, लाभे अपि; नष्टा चेत्, दातव्या, देवदण्डेन नष्टा चेत्, तर्हि न। प्रतिज्ञां गृहीत्वा नष्टा वा निष्फला चेत्, तदा दाता धनभागं वा प्रतिज्ञारूपं धनं लभते। आचरणाय वा सत्याय प्रतिज्ञां दत्तां, सः सः व्याजेन सह प्रतिदद्यात्; सत्यप्रतिज्ञां द्विगुणं प्रतिदद्यात्। ऋणदाता सन्निहिते, प्रतिज्ञा मोचनीया; अन्यथा दण्डः; कार्ये सिद्धे ऋणदाता प्रतिज्ञां पुनराप्नोति। तदानीं यत् मूल्यं निर्धारितं वा प्राक् मूल्यं, तद् व्याजं विना स्थिरं भवति; अथ न स्थाप्यते, साक्षिभिः विक्रीयते। प्रतिज्ञायां ऋणं द्विगुणं जातं चेत्, तदा प्रतिज्ञा मोचनीया; द्विगुणं धनं समुपस्थाप्य प्रतिज्ञा विमुच्यते। कश्चिद् आपदि, उद्घोषणं विना, स्वधनं अन्यस्मै ददाति चेत्, तत् निक्षेपः स्यात्, सः तेनैव प्रकारेण प्रतिदेयः। राज्ञा, देवैः, चौरैः वा हृतं धनं प्रतिदातव्यं न; यदि पश्चात् लब्धं, शोध्यं च, तर्हि प्रतिदेयं, समं दण्डं च दातव्यम्। स्वार्थाय स्वीकृतं धनं ददाति चेत्, सः आजीवनं दण्ड्यः, व्याजेन सह प्रतिदद्यात्; एवमेव निक्षेपे, प्रतिज्ञायां च, याचिते अयाचिते च। अथ अग्निः उवाच—यः तपस्वी, दानपरः, कुलीनः, सत्यवादी, धर्मपरायणः, ऋजुः, अपत्यवान् पौत्रवान् च, पञ्चमहायज्ञेषु प्रवृत्तः, साक्ष्यदातृणां पञ्च वा त्रयः, जात्यनुसारं, सर्वेषु कार्येषु प्रमाणीकृताः। स्त्रियः, वृद्धाः, बालाः, जूयुः, मत्तः, उन्मत्तः, अभियुक्तः, नटः, पाषण्डी, कूटकृत्, विकलः, पतितः, चाण्डालभोजी, सहचारी, मित्रं, शत्रुः, चौरः, असाक्ष्यः, चोरी, दण्डे, हिंसायां च साक्ष्यदातृणां प्रमाणम् अस्ति। यत्र उभयपक्षयोः सम्मतिः, एकः धर्मज्ञः अपि साक्षी प्रमाणीकृतः; यः न साक्ष्यं ददाति, सः मौनऋणेन नित्यं बाध्यते। षट्चत्वारिंशदहस्यानन्तरं सर्वं राज्ञे दातव्यं; पापी, यः जानन् अपि साक्ष्यं न ददाति, सः कूटसाक्षिणा समः पापे दण्डे च। साक्ष्यं उभयपक्षयोः सन्निधौ दातव्यम्। यः महापापिनः, दाहकः, स्त्रीबालघातकः, ये लोकाः प्राप्यन्ते, तान् कूटसाक्षी अपि प्राप्नोति; पूर्वजन्मशतैः प्राप्तं पुण्यं सर्वं नश्यति, यदि मिथ्यावाक्येन विजयते। बहुषु विवादेषु, ये अधिकधर्मिणः, तेषां वचनं प्रमाणं; समधर्मिणां मध्ये, ये धर्मिष्ठतराः, तेषां साक्ष्यं ग्राह्यं; यस्य पक्षे साक्षिणः सत्यं शपथं ददाति, सः विजयी। अन्यथा, यस्य साक्षिणः हीनधर्मिणः, सः निश्चितं पराजितः; अपि च, पूर्वसाक्षिणः, यद्यपि साक्ष्यं दत्तम्, परे धर्मिष्ठतराः चेत्, तेषां वचनं प्रमाणम्। उत्तरसाक्षिणः द्विगुणाः सन्ति चेत्, तर्हि पूर्वसाक्षिणः मिथ्यावादिनः; कूटकृतः, कूटसाक्षिणः च पृथक् दण्डनीयाः। विवादे द्विगुणं दण्डं विधानम्; ब्राह्मणः यदि आहूय साक्ष्यं न ददाति, सः निर्वासनीयः, अन्धकारे छन्नः। सः अष्टगुणं दण्डं दद्यात्, ब्राह्मणः निर्वासनीयः; यत्र यत्र मिथ्यावचनं, सर्ववर्णेषु, तत्र कारागारः विधानम्। यः विषयः उभयपक्षयोः सम्मतिः, सः साक्षिभिः लेख्यः, ऋणदाता पूर्वं उल्लेखनीयः। एवं धर्मशास्त्रस्य ऋणसाक्ष्यादीनां नियमाः, यथावत् प्रतिपादिताः, धर्मसंहितायाम्।