अग्निपुराणम्

एतेषु धर्म्यविधिषु, यत्र प्रमाणं विना स्वयमेव भोगः स्थाप्यते, तत्र न तस्य प्रमाणत्वं विद्यते। यः व्यवहारः बलात्कारेण वा भयेन वा सम्पद्यते, सः अपाकृत्यः स्यात्। तथैव, या स्त्री रात्रौ रहसि वा बहिः शत्रुणा वा, मद्यपेन उन्मत्तेन व्याधितेन बालेन वा भीतिना कृतः व्यवहारः, सः अपि न ग्राह्यः। सम्बन्धरहितः व्यवहारः न प्रमाणिकः; यदि गृहीतम् उपनिधिं नष्टं भवति, तर्हि राजा ऋणदातृणां प्रति तस्य मूल्यं दातव्यः। यदि चिह्नैः न निर्णीयते, तदा तुल्यं दातव्यं; चौरैः अपहृतं धनं राजा देशवासिभ्यः दातव्यं। ऋणस्य व्याजं प्रतिमासं प्रत्यष्टाशीतितमे भागे स्यात् यदि प्रतिज्ञाता अस्ति; अन्यथा वर्णानुसारं एकं द्वे त्रयः चत्वारः पञ्च वा शतमिति। पशूनां सप्तत्यंशः, स्त्रीणां परं व्याजं अष्टगुणं, द्रव्यानां चतुर्गुणं, वस्त्रधान्यहेम्नां क्रमशः त्रिगुणं द्विगुणं च। अन्यग्रामे दशगुणं, समुद्रातिक्रमणे विंशतिगुणं; सर्वत्र यथासम्मतं व्याजं दातव्यं। राजा यः ऋणम् आपादयति, सः न दोषार्हः; परन्तु यः राजा विरुद्धं बलात्कारेण आपादयति, सः दण्डनीयः, सः तं धनं दातव्यः। अग्निः उवाच— ऋणग्राही यः धनम् आदत्ते, सः ऋणदातृणां क्रमशः प्रत्यर्पयेत्; यदि प्रथमं ब्राह्मणाय दद्यात्, ततः पश्चात् राज्ञे दद्यात्। राजा द्वारा बाध्यमानः ऋणी दशांशं दद्यात्; सर्वं यथालब्धं श्रेष्ठः ऋणी पञ्चांशं प्रति शतं दद्यात्। हीनवर्णः दरिद्रः कर्मणा ऋणं प्रत्यापयेत्; ब्राह्मणः तु शनैः यथाशक्ति दद्यात्। ऋणी प्रदत्तं न गृह्णाति चेत्, मध्यस्थे निधाय तिष्ठति, तत्र व्याजं न वर्धते। यः उत्तराधिकारं प्राप्नोति, सः ऋणं दद्यात्; यः अधिपत्यं करोति, सः अपि दद्यात्; एकपुत्रस्य पितुः ऋणं सः एव दद्यात्। पत्नी न पत्युः पुत्रस्य वा ऋणं दद्यात्; न च पिता पुत्रस्य; गृहार्थं विना पतिः पत्न्याः ऋणं न दद्यात्। गविक्रीडादिनारीणां पतिः एव ऋणं दद्यात्, यः तासां जीविकासम्बन्धीः। स्त्री पत्या सह वा पृथग्वा यत् ऋणं स्वीकरोति, तद् सा वा पतिः वा दद्यात्; अन्यास्त्री न दद्यात्। पिता अभवे मृते वा आपद्गते वा, पुत्राः पौत्राः च साक्षिभ्यः प्रमाणीकृतं ऋणं दद्युः। पानक्रीडादिदण्डकरव्ययेषु शेषे च, अपार्थदाने च, पुत्राः ऋणं न दद्युः। भ्रातृभार्यापित्र्पुत्राणां मध्ये, यः प्रतिज्ञातं ऋणं, अविभक्तैः स्वीकर्तव्यं, स्मृतिप्रसिद्धं यथा। उपस्थिति-प्रतिज्ञा-प्रदानेषु उत्तरदायित्वं नियतं; मिथ्योपनिधौ तस्य पुत्राः अपि दद्युः। प्रतिज्ञायाम्, यः प्रतिज्ञाता मृतो वा अशक्तः, तस्य पुत्राः न दद्युः; केवलं शेषस्थाः दद्युः। बहुषु प्रतिज्ञासु, स्वांशानुसारं दद्युः; एकाधिपत्ये दाता यथेष्टं ग्राहयेत्। प्रतिज्ञाता ऋणदातृणां समक्षं दद्यात्, ऋणी तस्य द्विगुणं प्रत्यर्पयेत्; एष धर्मः। स्वसन्तानस्त्रीपशुधान्येषु द्विगुणं, वस्त्रे चतुर्गुणं, द्रव्ये अष्टगुणं प्रत्यर्पणं विधीयते। द्विगुणं न प्रदाय उपनिधिः नश्यति; कालविपत्तौ नष्टे नाशः, फलभोगे तु न नश्यति। उपनिधिः गुह्ये भुक्ते वा व्याजं न वर्धते, लाभे अपि; नष्टे प्रत्यर्पणीयः, दैवराजकृतं विना। उपनिधिं गृहित्वा नष्टे वा, ऋणदातृणां धनभागे वा धनं लभ्यते। आचरणार्थं प्रतिज्ञायाम्, व्याजेन सह प्रत्यर्पणं; सत्योपनिधौ द्विगुणं दद्यात्। ऋणदातुः उपस्थितौ उपनिधिः विमोचनीयः; अन्यथा दण्डः; कार्यसिद्धौ ऋणदाता उपनिधिं पुनः लभेत। यथाकालं वा मूल्यम्, न व्याजं; न स्थिते साक्षिभिः विक्रीयेत। द्विगुणे ऋणे उपनिधिः विमोचनीया; द्विगुणं दत्त्वा विमुक्तिः। कश्चित् आपद्गतः, अनुक्त्वा, स्वधनं अन्यस्य हस्ते स्थापयति चेत्, तद् न्यासः स्यात्, तद्वत् एव प्रत्यर्पणीयः। यत् धनं राज्ञा, देवैः, चौरैः वा हृतं, तद् न प्रत्यर्पणीयम्; यदि पश्चात् लभ्यते, यत्नेन दत्ते, तर्हि प्रत्यर्पणीयं दण्डसहितम्। स्वार्थाय गृह्यते चेत्, सः आजीवनम् दण्डनीयः, व्याजेन सह प्रत्यर्पणीयः; एष नियमः न्यासोपनिधिषु अपि, याचितेऽन्यथा वा। अग्निः पुनरुवाच— यः सन्यासी, दाननिष्ठः, कुलीनः, सत्यवादी, धर्मप्रधानः, सम्यक् चरित्रवान्, पुत्रपौत्रयुक्तः, पञ्चमहायज्ञरतः, साक्षी— पञ्च वा त्रयः, जातिक्रमानुसारम्— सर्वत्र प्रमाणभूताः। स्त्रियः, वृद्धाः, बालाः, द्यूतकृदः, मद्यपाः, उन्मत्ताः, अभियुक्ताः, नटाः, पाखण्डिनः, कूटसाक्षिणः, विकलदृष्टयः, पतिताः, चाण्डालभोजिनः, सहचारी मित्रशत्रवः, चौराः, असाक्षिकाः, चौरअपवादहिंसासाक्षिणः च— एतेषु, यदि उभयपक्षयोः सम्मतिः, एकः अपि धर्मज्ञः साक्षी प्रमाण्यः; यः न साक्ष्यं ददाति, सः मौनऋणेन बद्धः सदा। सः सर्वं राज्ञे षट्चत्वारिंशत्तमे दिने दद्यात्; दुष्टः, यः जानन् अपि न साक्ष्यं ददाति। एवं धर्म्यानां ऋणव्यवहाराणां यथाक्रमं, न्यायेन, प्रमाणैः, प्रतिज्ञाभिः च, विधिपूर्वकं विधानम् उक्तम्।