राजा सर्वेषु विषयेषु दण्डं स्थापयेत्, किन्तु अप्रकाशितेषु न किञ्चित् योजयेत्। यत्र परम्परा तर्केण विरुद्धा भवति, तत्र विधिविषये तर्कः परम्परायाः अधिको भवति। प्रमाणानि तु लेख्यम्, उपभोगः, साक्षिणः च इति अभिहितानि। एतेषां अभावे, राज्ञा शपथादिकं विधीयते; सर्वेषु विवादेषु उत्तरम् अधिकं बलवत्तरम् इति मन्यते। निक्षेपे, स्वीकारे, विक्रये च यदा विषयस्य नवत्वं अस्ति, तदा तदेव बलवत्तरम्। भूम्याः तु, द्विंशत्यब्दात् परे हानिः भवति, अपि च दृष्टे वा उद्घोषिते वा। अन्यस्य सम्पत्तिं दशवर्षपर्यन्तं उपभुक्त्वा लाभः भवति, किन्तु गिरवीकृतस्य, सीमायाः, निक्षिप्तस्य, स्थावरस्य च न। तथा राज्ञः, स्त्रीणां, ब्राह्मणानां निक्षेपे, तथा गिरवीकृतवित्ते च, यः तद् दुरुपयुज्यते, सः स्वामिनं दद्यात्। यः दण्डार्हः स्यात्, सः राज्ञे तद् जितं वा यथाशक्ति वा दद्यात्; यदि पूर्वोपभोगं विना अधिकं लाभं प्राप्तं, तदपि दातव्यम्। प्रमाणे सति अपि, यदि उपभोगः नास्ति, तद् प्रमाणं न बलवत्तरम्; शुद्धप्रमाणेणैव उपभोगः सिध्यति। अशुद्धप्रमाणेण उपभोगः अधिकारं न प्राप्नोति; यः प्रमाणं कृतवान्, सः तद् पुनरपि स्थापयेत्। तत्र पुत्रः वा पौत्रः वा अधिकं अधिकारं न प्राप्नोति; अन्यः यदि तत्र प्रवृत्तः स्यात् च मृतः, तस्य भागः तस्य सम्पत्तेः पुनरपि स्थाप्यः। प्रमाणं विना उपभोगः तत्र न सिध्यति; बलात् वा, दब्ध्वा वा कृताः व्यवहाराः अपाकर्तव्याः। स्त्रीणां, रात्रौ, गुह्यस्थले, बाह्ये, शत्रुणा, मद्यपेन, मूढेन, व्याधितेन, बालकः, भयात् कृतः व्यवहारः अपि न सिध्यति। सम्बन्धं विना कृतः व्यवहारः अपि न सिध्यति; यदि गिरवीकृतं नष्टं, राजा गिरवीधारिणे तद् मूल्यं दद्यात्। यदि लक्षणैः न निश्चितुम् शक्यते, तदा तुल्यम् दद्यात्; चौरैः अपहृतं द्रव्यं राजा देशवासिभ्यः दद्यात्। परिशोधकः साक्षिणा सह एकाष्टमांशः मासे मासे दद्यात्; अन्यथा वर्णानुसारं एकं, द्वे, त्रे, चत्वारि, पञ्च च शतम्। पशुषु सप्ततिः, स्त्रीषु अष्टगुणः, द्रव्येषु चत्वारि, वस्त्रे त्रयः, धाने द्विगुणः, सुवर्णे च। अन्यग्रामे दश, समुद्रपारं विंशतिः; सर्वे यथासम्भाषितं सर्वत्र सर्वविधं च दद्यात्। राजा यः दायं स्थापयति, सः न दोषार्हः; किन्तु यः राज्ञः विरुद्धं दायं स्थापयितुं बाध्यते, सः दण्डार्हः, तद् धनं दद्यात्। अग्निः उवाच—यः ऋणग्राही तं ऋणं ऋणदातृणि क्रमशः प्रतिपद्येत्; यदि तद् प्रथमं ब्राह्मणाय दद्यात्, ततः राज्ञे। यः ऋणी राज्ञा बाध्यते, सः दशांशं प्रतिपद्येत्; यदि पूर्णं लभ्यते, उत्तमः ऋणी पञ्चशतांशं दद्यात्। अधमवर्णः दरिद्रः ऋणाय कर्म कर्तव्यम्; ब्राह्मणः दरिद्रः यथाशक्ति शनैः प्रतिपद्येत्। ऋणी यदा दत्तं न स्वीकरोति, मध्यस्थे निक्षिप्यते, तत्र स्थायि भवति, न च शेषं ब्याजं भवति। यः उत्तराधिकारं लभते, सः ऋणं दद्यात्; तथा उपभुक्तः च। पुत्रः यः सम्पत्तिं उपभुङ्क्ते, सः अन्यपुत्राभावे पितुः ऋणं दद्यात्। पत्नी न पति-पुत्रयोः ऋणं दद्यात्; पिता न पुत्रस्य ऋणं दद्यात्; गृहकार्ये अपि, पतिः न पत्न्याः ऋणं दद्यात्। स्त्री यः गोपालिका, बलवती, नटकी, धाविका, व्याधिका, वेश्या च, तस्याः ऋणं पतिः दद्यात्, यतः जीविका तस्मिन् अधिष्ठिता। स्त्री यः पत्या सह वा स्वयम् वा ऋणं कृतवती, तस्याः ऋणं तया वा तस्य पत्या वा दद्यात्; अन्यस्त्री न दद्यात्। पिता अनुपस्थितः, मृतः, वा विपत्तिग्रस्तः, तस्य ऋणं पुत्रैः पौत्रैः च साक्षिणा सिद्धं दद्यात्। मद्यपानात्, जुआत्, दण्डात्, करात्, तदनन्तरं शेषात्, तथा निष्फलदानात् उत्पन्नं ऋणं पुत्रैः न दद्यात्। भ्रातृभ्यः, दम्पत्योः, पितरि, पुत्रे च, यः ऋणं प्रत्ययितं तु, अविभक्तैः स्वीकरणीयम्, यथा परम्परा स्मृतम्। दर्शने, प्रत्यये, दाने च, उत्तरदायित्वं विधीयते; यदि गिरवीकृतं मिथ्या, तस्य पुत्राः अपि तद् दद्यात्। यत्र प्रत्ययः कृतः, यदि प्रत्ययी मृतः वा अशक्तः, तस्य पुत्राः न दद्यात्; केवलं शेषः दद्यात्। अनेकाः प्रत्ययिनः सन्ति, तदा तद् धनं स्वभागेन दद्यात्; किन्तु एकाधीनानां मध्ये, दाता यथेष्टं दद्यात्। यत्र प्रत्ययी स्पष्टं दद्यात्, ऋणी तस्मै द्विगुणं प्रतिपद्येत्; एषा व्यवस्था। स्वस्य सन्ततिः, स्त्री, पशु, धान्ये द्विगुणं प्रतिपद्येत्; वस्त्रे चतुर्गुणं, द्रव्ये अष्टगुणम्। द्विगुणं न प्रतिपद्येत्, गिरवीकृतं नष्टं; कालात् वा कारणात् नष्टं, तद् नष्टं, किन्तु फलोपभोगे तद् न नश्यति। गिरवीकृतं यः गूढं वा उपभुक्तं, तस्य ब्याजं न भवति, लाभे अपि; यदि नष्टं, तद् पुनरपि स्थापयेत्, देवदत्ते वा राजदत्ते नष्टे न दद्यात्। गिरवीकृतं स्वीकृत्य, यदि नष्टं वा निःसारं, दाता तद् सम्पत्तेः भागं वा ऋणं लभते। आचरणार्थं वा प्रतिज्ञार्थं गिरवीकृतं ब्याजेन सह प्रतिपद्येत्; सत्यार्थं गिरवीकृतं द्विगुणं प्रतिपद्येत्। दातृणि स्थिते, गिरवीकृतं विमोचनीयम्; अन्यथा दण्डः भवति। प्रयोजनसिद्धे, दाता पुनरपि गिरवीकृतं स्वीकरोति। मूल्यं यथा तदा वा मूल्यम्, तद् ब्याजं विना स्थायि; न च यदि न स्थाप्यते, साक्षिणा विक्रयः कर्तव्यः। एवं धर्मशास्त्रे ऋणविवादेषु, प्रमाणोपभोगसाक्ष्यादिषु, राज्ञा न्यायपूर्वं सर्वं विधीयते, यथाऽग्निः उक्तवान्।