अग्निपुराणम्

अथ धर्मानुशासनस्य प्रवृत्तिः कथ्यते। सुवर्णं, अग्निः, आपः—एते अष्टाङ्गत्वेन अभिहिताः, यतः कामः, क्रोधः, लोभः—एतेभ्यः त्रिभ्यः प्रवृत्तिः स्यात्। त्रीणि उत्पत्तिस्थानानि एवं निर्दिष्टानि, त्रीणि च विवादहेतवः। द्वौ प्रकारौ विवादस्य ज्ञेयौ—संशयजन्यः तथा यथार्थवचनजन्यः। संशयः षड्विधस्पर्शात् उत्पद्यते, यथार्थवचनं तु दायादर्शनात्; द्विविधज्ञानसम्बन्धात् द्वौ द्वारौ कथ्येते। तयोः पूर्ववचनं दावः, अनन्तरं प्रत्युत्तरं; यथार्थाधार या मिथ्याधारानुवर्तनात् द्वौ मार्गौ निर्दिष्टौ। ऋणं, दातव्यं, अदातव्यं, केन, कुत्र, कथं, किं; दानं, ग्रहणं, ऋणकर्तव्यं—एष ऋणग्रहणं इति प्रोक्तम्। यत्र स्वधनं विश्वासेन निक्षिप्यते, संशयरहितम्; तद् निक्षेप इति विधिज्ञैः कथ्यते। यत्र व्यापारीणः अन्ये च कार्यार्थं सह मिलन्ति, तत्र संयुक्तकर्मसम्भवः विधिवादः इति ज्ञेयः। यदा यथावत् द्रव्यं दत्तं पश्चात् पुनर् गृह्य इच्छति, तद् 'दत्तं न प्रत्याहृतम्' इति विवादकारणं भवति। यदा सेवायामनुज्ञाय न सेवां साधयति, तद् 'अनुज्ञाय न सेवितम्' इति विवादकारणं नाम्ना निर्दिष्टम्। दासानां वेतनदानग्रहणस्य विधिः निर्दिष्टः; वेतननदानं विवादहेतुः। यदा कश्चित् परधनं नष्टं वा निक्षिप्तं वा अधिगच्छति, वा बलात् गृह्णाति, च गोपनीयमुपनयति, तद् परधनस्य अनधिकृतविक्रयः इति ज्ञेयः। यदा विक्रये वस्तुं विक्रीय मूल्यं न विक्रेतृणि ददाति, तद् विक्रयानन्तरं न प्रदत्तमित्येव विवादः। यदा ग्राहकः मूल्येन वस्तुं क्रीत्वा तेन तुष्टः न भवति, वा दोषयुक्तं मन्यते, तद् कुपितविक्रयविवादः। पाखण्डिनः, व्यापारीणः, अन्येषां स्थापनानि नियमाः—एते अनुबंधाः; तेषां उल्लङ्घनं विवादहेतुः। यत्र सीमा, बन्ध, क्षेत्रसीमायाः, कृष्यकृष्यविभागस्य विवादः, तद् भूमिविवादः इति कथ्यते। यत्र स्त्रीपुरुषयोः विवाहनियमाः चर्च्यन्ते, तद् स्त्रीपुरुषसंयोगविवादः। यदा पुत्राः पितृधनं विभजनाय यत्नं कुर्वन्ति, तद् दायविवादः। यद् यः कृत्यं बलात् वा दर्पेण वा आकस्मिकं कुर्यात्, तद् हिंसात्मकं कर्म विवादहेतुः। यद् वचनं देश, जाति, कुलनिन्दायुक्तं, द्वेषयुक्तार्थं, तद् वाचिकदूषणम्। परद्रव्यं हस्तपादाद्यस्त्रैः वा अग्निना वा आघातः, तद् शारीरदूषणम्। पाशकदण्डादिभिः यद् जूयते, तद् जूयम्; पञ्चविधप्राणिजूयम् पशुजूयम्। यद् प्रकारनिश्चितं नास्ति, तद् विविधव्यवहारः; मानुषकर्मणां शतशाखाः इति कथ्यते। अष्टादश प्रकाराः विवादाः, प्रत्येकस्य शतशाखाः मानुषकर्मनुसारम्। राजा विवादान् विवेचनं कुर्यात् धीरैः ब्राह्मणैः, मित्रशत्रुनिरपेक्षैः, लोभमुक्तैः, वेदविद्भिः न्यायाधीशैः सह। यदि न्यायाधीशाः कारणात् विषयं न पश्यन्ति, तदा ब्राह्मणं नियुक्तव्यम्; यः कामलोभभयात् धर्मात् विचलति, स नियुक्तव्यः न। यदि न्यायाधीशाः एकैकः वा समूहः वा विवादे दोषयुक्तः, तदा तस्य दण्डः द्विगुणः; यदि धर्मशास्त्रानुकूलं न आचरन्ति, अन्यैः दूषिताः। यद् यः राजा प्रति निवेद्यते, तद् विवादः; प्रतिवादीवचनं यथाभिप्रेतं अभ्यर्थकवचनं लिप्येत। उत्तरं स्पष्टं लिप्येत, तिथिनामजातिसंकेतैः, प्रथमवचनकर्तृसाक्षात् श्रुत्वा। ततः अभ्यर्थकः त्वरितं साधनं लिप्येत; यदि साध्यं, तदा सिद्धिः; अन्यथा विपरीतम्। एष चतुर्विधः विवादविधिः; यथाविधि अभ्यर्थनानन्तरं प्रत्युत्तरं दातव्यम्। अभ्यर्थितः अन्येन न नीयते मुक्तः, यदि दुश्चरित्र्यं नास्ति; तु प्रतिदावः कलहहिंसायाम्। उभयोः पक्षयोः समर्थः प्रत्ययः गृह्यते; यदि गोपनं सन्देहः, तदा तेन सममूल्यं राज्ञे दातव्यम्। मिथ्याभ्यर्थनाय द्विगुणं दण्डं; हिंसा, चोरी, दूषण, शाप, स्त्रीसम्बद्धदोषे, नियतदण्डः। यदि कश्चित् 'परीक्ष्यताम्' इति वदति, तदा त्वरितकालः; अन्यथा स्वैच्छिकः, यदि अन्यत्र गच्छति वा ओष्ठं लीलयति। तस्य ललाटे स्वेदः, मुखवर्णः नश्यति; स्वभावतः चित्तवाक्कायेषु विकारः। दावे वा साक्ष्ये वा यः वाक्परिभ्रष्टः, स एवम् उच्यते; यः स्वेच्छया संशयितं विषयं निवारयति वा, स ज्ञायते। यदि ऋणितः आह्वानः मौनं करोति, स दण्ड्यः; यदि उभयोः साक्ष्यः, अभ्यर्थकस्य साक्ष्यः पूर्वं वदन्ति। यदि पूर्ववचनं न सिद्ध्यति, प्रतिवादिनः वदन्ति; यदि समूहविवादः, दोषयुक्तः दण्ड्यः। द्रव्यं, वस्तु, धनं दत्तं वा दातव्यं वा यदि नाङ्गीकृतम्, तदा राजा कार्यपद्धत्या तद् पुनः गृह्णीयात्। विद्यमानं वा गतं वा विषयं विवादेन नष्टं स्यात्, सम्यक् नाङ्गीकृतं, वा अंशतः सिद्धं वा। एवं धर्मशास्त्रविहितं विवादनियमं, विविधप्रकारं, न्यायपूर्वकं, राज्ञा ब्राह्मणैः सह विवेचनं कर्तव्यम्।