अग्निपुराणम्

एवं तु युद्धकौशलान्युपदिशन्ति स्म, यत्रोर्ध्वताडनं, हननं, गोमूत्रासनं, दक्षिणवामगमनं, विघ्नविवर्तनदण्डधारणं, करवीरदण्डं, रिपुविमोहनं च प्रदर्श्यन्ते। तत्र पार्श्वबन्धनं, अपामार्गनिपुणता, भीषणबलप्रयोगः, सुदर्शनचेष्टा, सिंहप्लुतिः, गजप्लुतिः, गर्दभप्लुतिश्च विज्ञेयाः। गदायाः क्रियाः मल्लविद्यायाश्च यथाक्रमं ग्रहणं, मन्थनं, बाहुमूलनिपुणतां च ज्ञातव्यम्। ग्रीवापरिवर्तनं, पृष्ठभेदनं, यदतीव भीषणं, प्रतिप्रत्युत्क्रमणं, मेष-एडकवधश्च निर्दिश्यते। पादताडनं, मर्दनं, कट्युत्थापनं, शरीरालिङ्गनं, स्कन्धारोहणं, भूमिप्रच्छादनं च क्रियन्ते। उरःकपोलयोः ताडनं, स्पष्टिकरणं, उत्क्षेपणं, अधःकम्पनं, तिर्यङ्मार्गगमनं च यथाक्रमम्। गजस्कन्धोत्क्षेपणं, विवर्तनं, दिव्यपथानुगमनं, अधःपथगमनं, विपरीतगमनविमोहनं च सन्दृश्यते। दण्डेन ताडनं, पातनं, भूमिखननं, जानुबन्धनं, बाहुबन्धनं, अङ्गबन्धनं च भीषणं प्रोच्यते। पृष्ठतः ताडनं, जलयुक्तं, दीप्तं, बाहुबन्धनं च, युद्धे कवचशस्त्रैः गजेभ्यः अन्यैश्च कार्यम्। गजे तु श्रेष्ठाङ्कुशधारणं, ग्रीवायां एकः, स्कन्धयोः द्वौ, धनुर्धरौ द्वौ, खड्गधारिणौ द्वौ च स्थाप्याः। रथे, युद्धे, गजे च त्रयः अश्वारूढाः स्युः; अश्वस्य रक्षणाय त्रयः धनुर्धराः विधीयन्ते। धनुर्धरस्य रक्षायाः शूरधारिणं नियोजयेत्; स्वमन्त्रैः शस्त्रपूजनं कृत्वा, त्रैलोक्यविमोहकग्रन्थं प्रयुञ्जीत। अथ तु धर्मविचारस्य विधानं वक्तुम् आरभते अग्निः। स धर्मविचारः पापपुण्ययोः विवेचकः, चतुर्भिः पादैः, चतुर्भिः आश्रयैः, चतुर्भिः उपायैः च कथ्यते। स धर्मविचारः चातुर्विधोपकारः, चातुर्विधविषयः, चातुर्विधकर्मा इति परिगण्यते; अष्टाङ्गः, अष्टादशविभागः, शतशाखश्चोच्यते। तत्र त्रयो मूलकारणानि, द्वे विवादप्रकारे, द्वौ द्वारपथे, द्वौ मार्गौ च; धर्मः, न्यायः, आचारः, राजाज्ञा च सन्ति। न्यायस्य चतुर्णां पादानां अन्त्यः पूर्वं प्रमाणयति; धर्मः सत्यमाश्रित्य तिष्ठति, न्यायः साक्षिभिः समर्थ्यते। आचारः जनानां सामूहिकव्यवहारः, राजाज्ञा राज्ञः आदेशः; चतुर्भिः उपायैः साध्यत्वात् एवं कथ्यते। चतुर्णां आश्रमाणां रक्षणात् चातुर्विधोपकारः; कर्ता, साक्षिणः, सत्यवक्ता, राजा च सन्ति। कर्ता चतुर्विधेषु विषयेषु व्याप्नोति, तस्मात् चातुर्विधविषयः: धर्मः, अर्थः, कीर्तिः, लोकक्षेमश्च। चतुर्भिः कर्तृभिः साध्यत्वात् चातुर्विधकर्मा: राजा, पुरुषः, न्यायाध्यक्षः, शास्त्रं, लेखकश्च। स्वर्णं, अग्निः, जलम्—एतानि अष्टाङ्गानि; काम, क्रोध, लोभ—एभ्यः त्रिभ्यः विवादः प्रवर्तते। त्रयः मूलकारणानि, द्वौ विवादप्रकारौ—संशयसम्भूतः, यथार्थवादसम्भूतश्च। संशयः षड्विधस्पर्शात् जायते, यथार्थवादः प्रत्यक्षवस्तुनिर्णयात्; ज्ञानद्वयसंयोगात् द्वौ द्वारपथे उच्येते। तत्र पूर्वो वादः, उत्तरः प्रत्यवदः; यथार्थमिथ्याभ्यां हेतुभेदात् द्वौ मार्गौ निर्दिष्टौ। ऋणं, दातव्यं, अदातव्यं, केन, कुत्र, कथं, किमिति; दानग्रहणप्रत्ययाः ऋणग्रहणं इति कथ्यते। स्वस्वं वस्तु विश्वासेन न्यस्यते यत्र, तदपि संशयवर्जितं; तद्वित न्यायवेदिभिः निक्षेपः इति निर्दिश्यते। व्यापारीणां चान्येषां च सहकार्ये संयोगः यत्र, तस्मात् संयोगात् विवादः जायते। यत्र सम्यक् दत्तं द्रव्यं पुनः प्रत्याहर्तुमिच्छति, तद् ‘दत्तानुपरिहृतम्’ इति विवादकारणं मन्यते। यः सेवायाः प्रतिज्ञां कृत्वा न सेवते, स ‘प्रतिज्ञातासेवकः’ इति विवादकारणम्। सेवकानां वेतनदानग्रहणविधिः यः, तत्र अदत्तवेतनं विवादकारणम्। यः परद्रव्यं लब्ध्वा, बलात् वा, रहसि विक्रीणाति, स परद्रव्यविक्रयः इति विज्ञेयः। यत्र विक्रये मूल्यं न विक्रेता लभते, स विक्रयानुप्रदत्तविवादः। यः क्रेता मूल्येन क्रीत्वा वस्तुनि तुष्टिं न लभते, दोषदृष्टिं वा करोति, तद् विक्रयदोषविवादः। पाषण्डिनां, वैश्यादीनां च नियमा यत्र, ते संज्ञाप्रतिज्ञाः; तद्विप्रतिषेधः विवादकारणम्। सीमासेतुबीजविवादाः, कर्षिताकर्षितभूमिविभागविवादः, भूमिविवादः इति कथ्यते। स्त्रीपुरुषयोः विवाहनियमविचारः यत्र, तद् स्त्रीपुरुषसंयोगविवादः। पुत्रैः पितृद्रव्यविभागः यत्र, तदायव्यवहारविवादः। यत् किञ्चिद् आकस्मिकं कर्म, बलात् वा, दर्पात् वा कृतं, तद् हिंसाकर्म विवादकारणम्। यद्वचः देशजातिकुलनिन्दासहितं, विरोधार्थं च, तद् वाक्प्रदोषः। परशरीरे हस्तपादशस्त्रैः, अग्निना, अन्यैः साधनैः आघातः, तद् दण्डप्रदोषः इति कथ्यते। एवं धर्मन्याययोः सर्वे विवादप्रकाराः, तेषां च साधनानि, क्रमशश्च निरूप्यन्ते स्म।