अग्निपुराणम्

एवं ब्रह्मणः श्रेष्ठः शास्त्रविधिप्रकाराणि यथाक्रमं वर्णयति। गदायाः प्रवृत्तयः परावृत्तिः प्रतिवृत्तिः, उच्चपादः, उत्प्लवनं, हंसस्य दलनं, तथा पीडनं इति गदायाः कौशलानि कथ्यन्ति। परशोः तु तीक्ष्णप्रहारः, दंशनं उत्प्लवनं, प्रक्षिप्तहस्तः, स्थितिः, रिक्तं च इत्येतानि विशेषतः निर्दिष्टानि। मुद्गरस्य तु प्रहारः, छेदनं, तथा चूर्णनं—तथा उत्प्लवनं प्रहारश्च—एतानि कर्माणि ब्राह्मण। श्लिङ्गस्य च दण्डस्य च श्रान्तः, विश्रान्तः, गोमुक्तिः, अतीव कठिनः—एतानि कर्माणि निर्दिष्टानि। दण्डगदयोः कर्माणि अन्त्यं, मध्यं, विपरीतं, आदेशान्तं इति द्विजश्रेष्ठ। खङ्गस्य तु ग्रहणं, छेदनं, वधः, बलात् उत्तोलनं, विस्तारः, तथा प्रहारः, समूर्छनं च कर्माणि कथ्यन्ति। आयुधस्य च यन्त्रस्य च कर्माणि—भयजननं, रक्षणं, वधः, बलात् उत्तोलनं, विस्तारः—एतानि कथ्यन्ति। विसर्जनं, दंशनं, वराहस्य उच्छ्वलनं, एकहस्तद्विहस्तग्रहणं, एकद्विहस्तधारणं—एतानि कर्माणि। द्विहस्तबाहुग्रन्थनं, कट्युत्तोलनं, वक्षः-ललाटप्रहारः, बाहुविपर्ययः च। पुनः द्विहस्तबाहुग्रन्थनं, कट्युत्तोलनं, अंगसंस्पर्शनं, अंगविपर्ययः च। ऊर्ध्वप्रहारः, वधः, गोमूत्रस्थितिः, दक्षिणवामः, विघ्नपरिहारदण्डः, करवीरदण्डः, शत्रुविमोहनं—एतानि कर्माणि। पार्श्वग्रहणं, अपामार्गकौशलं, घोरबलम्, सुदर्शनम्, सिंहोत्प्लवनं, गजोत्प्लवनं, गर्दभोत्प्लवनं च। गदायाः कर्माणि, मल्लयुद्धकौशलानि—आकर्षणं, मोचनं, बाहुमूलं। ग्रीवापरावर्तनं, पृष्ठभेदनं घोरतमं, विपर्ययः, प्रतिविपर्ययः, मेष-छागवधः। पादप्रहारः, समूर्छनं, कट्युत्तोलनं, देहसंस्पर्शनं, स्कन्धारोपणं, भूमिसंमार्जनं। वक्षः-ललाटप्रहारः, प्रकाशनं, उत्क्षेपणं, अधःकम्पनं, पार्श्वमार्गगमनं। गजस्कन्धोत्क्षेपणं, अपसरणं, दिव्यमार्गः, अधःमार्गः, विपरीतमार्गविमोहनं। दण्डप्रहारः, उत्क्षेपणं, भूमिभेदनं, जानुग्रन्थनं, बाहुग्रन्थनं, अङ्गग्रन्थनं घोरतमं। पश्चात्प्रहारः, जलप्रयोगः, दीप्तिः, बाहुग्रन्थनं—युद्धे तु कवचायुधैः गजादिभिः कार्यम्। गजस्य उत्तमाङ्कुशधारणं, ग्रीवायां एकः, स्कन्धयोः द्वौ, धनुष्मन्तौ द्वौ, खङ्गधारिणौ द्वौ। रथे, युद्धे, गजस्य उपरि त्रयः अश्वारूढाः, अश्वरक्षणाय त्रयः धनुष्मन्तः। धनुष्मन्तस्य रक्षणाय एकः कवचधारी नियुक्तव्यः; स्वमन्त्रैः आयुधं पूज्य, तद्विश्वमोहनं शास्त्रं योजयेत्। अथ अग्निः उवाच—धर्मविवेकं विधिप्रकारं प्रवक्ष्यामि, यः धर्माधर्मयोः भेदं करोति; चतुर्भिः पदैः, चतुर्भिः आधारैः, चतुर्भिः साधनैः उक्तम्। चतुर्विधं लाभे, चतुर्विधं विस्तारः, चतुर्विधं कर्म, तथा वर्ण्यते; अष्टाङ्गं, अष्टादश विभागः, शतशाखं च। त्रयो मूलानि, द्वौ विवादप्रकारौ, द्वौ द्वारौ, द्वौ मार्गौ; धर्मः, विधिः, आचारः, राजाज्ञा। विधेः चतुर्पदेषु अन्त्यः पूर्वं स्थापयति; तत्र धर्मः सत्ये स्थितः, विधिः साक्षिषु अधिष्ठितः। आचारः जनानां सामूहिकाचरणम्, राजाज्ञा राज्ञः आदेशः; चतुर्भिः साधनैः सम्पाद्यते, तेन तद्विधिः। चतुर्विधं लाभं रक्षति, तेन चतुर्विधं लाभः—कर्ता, साक्षी, सत्यवादी, राजा च। कर्ता चतुर्विधं विस्तारं प्राप्तः—धर्मः, अर्थः, यशः, लोकहितम्। चतुर्विधं कर्म चतुर्भिः कर्तृभिः—राजा, पुरुषः, न्यायाधीशः, शास्त्रं, लेखकारः च। सुवर्णं, अग्निः, जलम्—एतानि अष्टाङ्गानि; काम, क्रोध, लोभात् एतदुत्पन्नम्। एवं त्रयो मूलानि, त्रयः विवादहेतवः; द्वौ विवादप्रकारौ—संशयसम्भूतः, प्रत्यक्षवचनसम्भूतः। संशयः षड्विधस्पर्शात्, प्रत्यक्षवचनं दायव्यवहारात्; द्विविधज्ञानसम्बन्धात् द्वौ द्वारौ। पूर्ववचनं अभ्यर्थनम्, उत्तरवचनं प्रत्यर्थनम्; सत्यमिथ्याभिप्रायात् द्वौ मार्गौ। ऋणं, दातव्यं, अदातव्यं, केन, कुत्र, कथं, किं; दानं, ग्रहणं, दायित्वम्—एष ऋणग्रहणं। यत्र स्वधनं विश्वासपूर्वकं निक्षिप्यते, संशयवर्जितम्; तद् 'निक्षेपः' न्यायविद्भिः कथ्यते। यत्र व्यापारीद्वयः कार्यार्थं संयुज्यते; तस्मात् संयुक्तकर्मसम्भवः 'व्यवहारः' इति ज्ञायते। यत्र यथायोग्यं दत्तं, पश्चात् प्रत्याहरणेच्छा; तद् 'दत्तं न प्रतिगृहीतम्' इति विवादहेतुः। यत्र सेवायाः संमतिः, ततोऽनुष्ठानं न क्रियते; तद् 'सेवायाः अनुष्ठानविप्रयोजनम्' विवादहेतुः। सेवकवेतनदाने ग्रहणे च विधिः; वेतनदाने विफलता विवादहेतुः इति। एवं शास्त्रविधिप्रकाराणि, युद्धकौशलानि, न्यायविधयः च, ब्रह्मणः मुखात् अग्निना यथाक्रमं निर्दिष्टानि।