यदा युद्धभूमौ शस्त्रशास्त्रविद्या प्रकट्यते, तदा गजहस्तस्य महाबलयुक्ताः कम्पनाः, क्षोभाः, वामदक्षिणगमनानि, अगोचरविस्फोटाः च दृश्यन्ति। तत्र भीषणा अवतरणानि, सम्पूर्णं, अर्धं, तृतीयं च भागं, पद्मरूपपादस्थितयः च सन्ति। पृष्ठस्थितिः, अग्रस्थितिः, वाराहः, वक्रणं च—एवं द्वात्रिंशत् रूपाणि युद्धे शस्त्रशास्त्रे ज्ञेयानि। पुनः युद्धे मोचकौ तिरस्करणं, प्रतिकरणं, गृहीतं, लघुगमनं, ऊर्ध्वक्षेपः, अधःक्षेपः, धारणा, निग्रहः च सन्ति। श्येनावतरणं, गजपानं, मकरग्रहणं—एवं एकादश मोचनप्रकाराः ज्ञेयाः। मोचकस्य पृथक्काले, ऋजु, विस्तीर्ण, तिर्यक्, भ्रमणं—पञ्च क्रियाः महात्मभिः कथिताः। छेदनं, विदारणं, आघातनं, घूर्णनं, शयनं, विच्छेदनं, उत्कीर्तनं, चक्रक्रिया—एताः क्रियाः सन्ति। भूतले पदाघातः, स्फुरणं, विदारणं, भीषणता, डोलनं—एताः शूलक्रियाः, षष्ठी आघातः इति। नेत्रघातः, बाहुघातः, पार्श्वघातः, ऋजुपक्षीबाणपातनं, शूलप्रयोगः च वर्णितः। घातितः, गोमूत्रः, बहुलः, पद्मासनः, उत्थितशरीरः, वक्रः, वामदक्षिणः—एते। परिवर्तितः, प्रत्युत्पन्नः, उत्थितपादः, उत्प्लुतिः, हंसनिष्पीडनं, दमनं—मुष्टिप्रयोगाः कथिताः। प्रचण्डआघातः, दंशनिष्पातः, क्षिप्तहस्तः, स्थितिः, रिक्तः—परीशः क्रियाः। घातनं, छेदनं, ब्राह्मण, च चूर्णनं—मुष्टिक्रिया, उत्प्लुतिः, आघातनं च। श्रान्तः, विश्रान्तः, गोमुक्तिः, अत्यद्भुतः—स्लिङ्गक्लुब्क्रिया। द्विजश्रेष्ठ, अन्त्यः, मध्यः, विपरीतः, आदेशान्तः—क्लुब्मुष्टिक्रिया। ग्रहणं, छेदनं, वधः, बलोत्थानं, विस्तारः—खड्गक्रियाः, आघातनं, मर्दनं च। भीषणता, रक्षणं, वधः, बलोत्थानं, विस्तारः—अस्त्रक्रियाः, यंत्रप्रयोगाः च। त्यागः, दंशनं, वाराहक्षोभः, एकद्विहस्तग्रहणं। द्विहस्तबाहुबन्धनं, कट्युत्थानं, उरः-ललाटघातः, बाहुवक्रणं च। द्विहस्तबाहुबन्धनं, कट्युत्थानं, अंगस्निग्धपरिष्वङ्गः, अंगप्रतिप्रवर्तनं च। ऊर्ध्वघातः, वधः, गोमूत्रस्थितिः, वामदक्षिणः, विघ्नार्थदण्डः, करवीरदण्डः, शत्रु-मोहः च। पार्श्वबन्धनं, अपामार्गप्रयोगः, भीषणबलः, सुदर्शनः, सिंहोत्प्लुतिः, गजोत्प्लुतिः, गर्दभोत्प्लुतिः च। मुष्टिक्रिया, मल्लविद्या—आकर्षणं, वक्रणं, बाहुमूलं च। ग्रीवावर्तनं, पृष्ठभेदनं, अत्यभीषणं, विपरीतं, प्रतिप्रवर्तनं, मेष-छागवधः। पदाघातः, मर्दनं, कट्युत्थानं, शरीरपरिष्वङ्गः, स्कन्धारोहणं, भूमिपरिमार्जनं। उरः-ललाटघातः, प्रकाशनं, उत्क्षिप्तं, अधःकम्पनं, तिर्यक्-गमनं च। गजस्कन्धोत्क्षेपणं, तिरस्करणं, दिव्यगमनं, अधोगमनं, विप्रतिपथ-मोहः च। दण्डघातः, पतनं, भूमिविदारणं, जानुबन्धनं, बाहुबन्धनं, अंगबन्धनं—अत्यभीषणं। पृष्ठतः, जलप्रयोगः, दीप्तिः, बाहुबन्धनं—युद्धे शस्त्रकवचयुक्तं गजादिभिः कर्तव्यम्। उत्तमाङ्कुशधारणं, ग्रीवायां एकः, स्कन्धयोः द्वौ, धनुर्धरौ द्वौ, खड्गधारिणौ द्वौ गजस्य। रथे, युद्धे, गजस्थले त्रयोऽश्वारूढाः; अश्वस्य रक्षणे त्रयो धनुर्धराः नियोज्याः। धनुर्धरस्य रक्षणार्थं एकं कवचधरं नियोजयेत्; स्वमन्त्रैः शस्त्रं पूज्य, त्रिलोकमोहकं शास्त्रं प्रयुञ्जीत। ततः अग्निः उवाच—धर्माधर्मविवेकाय यथायोग्यं विधिप्रक्रियां वक्ष्यामि; सा चतुर्भूतिका, चतुर्बाधिका, चतुर्मार्गिका च। लाभे चतुर्भूतिका, विषयेषु चतुर्भूतिका, क्रियायां चतुर्भूतिका; अष्टाङ्गिका, अष्टादशविभागा, शतशाखा च। त्रयो मूलानि, द्वे विवादप्रकारे, द्वे द्वाराणि, द्वे मार्गे; धर्मः, विधिः, आचारः, राजाज्ञा च। विधेः चतुर्भूतिका पादानां, अन्त्यः प्रथमं संस्थापयति; धर्मः सत्ये स्थितः, विधिः साक्षिभिः अधिष्ठितः। आचारः लोकसंपद्व्यवहारः, राजाज्ञा नृपस्य आदेशः; चतुर्भूतिका साधनैः साध्यते, तस्मात् तद्विधिः। चतुर्वर्णरक्षणात् चतुर्भूतिका लाभे; कर्ता, साक्षी, सत्यवादी, राजा स्वयम्। कर्ता चतुर्विषयेषु विस्तारः—धर्मः, अर्थः, यशः, लोकहितम्। चतुर्भूतिका क्रियायाम्—राजा, पुरुषः, न्यायाधीशः, शास्त्रं, लेखकः, लिपिकः च। एवं शास्त्रानुसारं युद्धविधिं, विधिप्रक्रियाम्, धर्मस्य आधारं च अग्निना विस्तरेण उपदिष्टम्।