अग्निपुराणम्

आचार्यः रणभूमौ तस्य स्थानं यथाविधि संकल्प्य, वामहस्तेन तं दृढं गृहीत्वा, दक्षिणहस्तेन उत्थापयेत्। ततः तं सर्पिलरूपेण निर्माय, शिरसः उपरि एकवारं घूर्णयित्वा, त्वरितं चर्मवस्त्रधारी पुरुषे क्षिपेत्। उत्प्लवनं, प्रस्कन्दनं, विचरणं च यथायोग्यं विधिपूर्वकं अनुष्ठाय, कौशलयुक्तं प्रशिक्षणं समारोपयेत्। नियमेन जयप्राप्त्यनन्तरं, बन्धनं समारभ्य, कटिप्रदेशे तं बद्ध्वा, तलवारं वामपार्श्वे लम्बयेत्। वामहस्तेन दृढं गृहीत्वा, दक्षिणहस्तेन निष्क्रान्त्य, षड्व्यामा विस्तारं तस्य, सप्तहस्तोन्नतं समुत्थापयेत्। लोहमुष्टिकाः विविधानि कवचानि च, अर्धहस्तदूरे, समं, तिर्यग्, ऊर्ध्वं च स्थाप्यन्ते। शृणु, यथा तं यथायोग्यं प्रयुञ्जीत, विस्तरेण कथयामि। नूतनं दृढं कवचं धनुं च शरीरस्थं कृत्वा, दक्षिणहस्तेन नूतनं गदां गृहीत्वा, उत्थाप्य दृढं प्रहारं कुर्यात्; एतेन बालवधः निश्चितः। ततः उभाभ्याम् हस्ताभ्याम् तं तस्य उपरि नयेत्; एवं कृत्वा क्लेशरहितं, वधसिद्धिः उद्घोष्यते। अग्निः उवाच—घूर्णनं, प्रहारः, उत्प्लवनं, निमज्जनं, धावनं, पतनं, उपर्युपरि आक्रमणं, गृध्रवत् पतनं, भ्रमः—एते। कम्पनं, क्षिपणं, वामदक्षिणगमनं, अप्रकटविस्फोटः, गजहस्तस्य महाप्रहारः—एते। भीषणं पतनं, भयङ्करं, सम्पूर्णं, अर्धं, तृतीयं च, पद्माकृतिपादस्थितिः—एते। पश्चादस्थितिः, पुरस्तादस्थितिः, वराहः, वक्रः—एवं द्वात्रिंशत् युद्धे तलवारकवचशास्त्रे ज्ञेयाः। अपवर्तनं, प्रतिवर्तनं, गृहीतम्, लघुगमनं, ऊर्ध्वक्षेपणं, अधःक्षेपणं, धारणा, निग्रहः—एते। गृध्रपतनं, गजपानं, मकरग्रहणं—एवं एकादश युद्धे पाशविधयः ज्ञेयाः। ऋजु, विस्तीर्णं, तिर्यग्, घूर्णनं—पञ्च कर्माणि महात्मभिः पाशविभागे वर्णितानि। छेदनं, विदारणं, प्रहारः, घूर्णनं, शयनं, छेदनं, लेखनं, चक्रविधिः—एते कर्माणि। पदाघातः, स्फोटनं, विदारणं, भीषणं, दोलनं—शूलविधयः, षष्ठं ताडनं। नेत्राघातः, बाहुघातः, पार्श्वाघातः, द्विजश्रेष्ठ, ऋजुपक्षीणशरपातनं, शूलविधिः। प्रहृतः, गोमूत्रः, बहुलः, पद्मासनः, उत्तानः, वक्रः, वामदक्षिणः—एते। परिवर्तितः, प्रतिपरिवर्तितः, उत्तानपादः, उत्प्लवनं, हंसनिष्पीडनं, दमनं—गदाविधयः। भीषणप्रहारः, दंशनोत्प्लवनं, क्षिप्तहस्तः, स्थितिः, रिक्तः—परशुविधयः। प्रहारः, छेदनं, द्विज, मर्दनं, उत्थानं, प्रहारः—मुष्टिकविधयः। श्रान्तः, विश्रान्तः, गोमोचनं, अत्यदुःखः—स्लिङ्गगदायाः कर्माणि। द्विजश्रेष्ठ, अन्त्यः, मध्यः, विपरीतः, आदेशसमाप्तिः—गदामुष्टिककर्माणि। ग्रहणं, छेदनं, वधः, बलोत्थानं, विस्तारः—तलवारकर्माणि, प्रहृत्य, भेदनं च। भीषणं, रक्षणं, वधः, बलोत्थानं, विस्तारः—शस्त्रकर्माणि, यन्त्रकर्माणि च। त्यागः, दंशनं, वराहक्षिपणं; एकहस्तद्विहस्तेन धारणा। उभाभ्याम् हस्ताभ्याम् बाहुभिः बन्धनं, कट्युत्थानं, वक्षः, ललाटप्रहारः, बाहुवक्रणं च। उभाभ्याम् हस्ताभ्याम् बाहुभिः बन्धनं, कट्युत्थानं, अंगानां सौम्यं आलिङ्गनं, अंगप्रतिपरिवर्तनं च। ऊर्ध्वप्रहारः, वधः, गोमूत्रस्थितिः, वामदक्षिणः, विघ्नार्थदण्डः, करवीरदण्डः, शत्रुविभ्रमः। पार्श्वबन्धनं, अपामार्गविधिः, भीषणबलम्, सुदर्शनः, सिंहोत्प्लवनं, गजोत्प्लवनं, गर्दभोत्प्लवनं च। गदाकर्माणि, मल्लविद्यायाः विधयः—आकर्षणं, वक्रणं, बाहुमूलम्। ग्रीवापरिवर्तनं, पृष्ठभेदनं, अत्यभीषणं, विपरिवर्तनं, प्रतिपरिवर्तनं, मेषवधः, अजवधः। पदप्रहारः, भेदनं, कट्युत्थानं, शरीरस्य आलिङ्गनं, स्कन्धारोहणं, भूमिसंमार्जनं। वक्षः, ललाटप्रहारः, स्पष्टता, उत्थापनं, अधःकम्पनं, तिर्यग्गमनं। गजस्कन्धात् पतनं, अपवर्तनं, दिव्यपथः, अधःपथः, विपथभ्रमः। दण्डप्रहारः, पतनं, भूमिभेदनं, जानुबन्धनं, बाहुबन्धनं, अंगबन्धनं, अत्यभीषणं। पृष्ठतः प्रहारः, जलप्रहारः, दीप्तिः, बाहुबन्धनं; युद्धे एते कवचशस्त्रैः गजादिभिः कार्याः। उत्तमं अंकुशं धारयित्वा, एकं ग्रीवायाम्, द्वौ स्कन्धयोः, द्वौ धनुर्धरौ, द्वौ तलवारधारिणौ गजस्य उपरि स्थाप्यन्ते। एवं रणविद्यायाः विविधाः विधयः, शस्त्रास्त्रकौशलानि च, आचार्येण यथाविधि शिष्ये उपदिश्यन्ते, यथाक्रमं अङ्गीकृत्य, युद्धे विजयं साधयन्ति।