हरिः परमात्मा, अक्षरः सदा ध्यायिभिः सम्यग् अवलोक्यते। तस्यैव विहीनं द्वारकानगरं महाप्लवेन सागरः आप्लावयत्। ततो यदूनां कर्माणि समाप्य पार्थः जलं च धनं च यथाविधि दत्तवान्। तत्र कपटी स्त्रियाः शापेन विष्णोः पत्न्यः तत्रैव स्थिताः। पुनः तेनैव शापेन, बलवन्तः गोपालाः मुसलधारिणः ताः पत्न्यः अपहरन्। अर्जुनः ताः रक्षितुं न अशकत्, तेन दुःखेन विव्यथे। व्यासेन सान्त्वितः अर्जुनः चिन्तयामास—"मम बलं कृष्णसंनिधानेनैव आसीत्" इति। ततः हस्तिनापुरं गत्वा पार्थः सर्वं युधिष्ठिराय निवेदयत्। ततः सः पुरुषश्रेष्ठाय युधिष्ठिराय धनुः, आयुधानि, रथं, अश्वांश्च दत्तवान्। कृष्णवियोगे सर्वमपि नष्टम्, तानि दानानि योग्येभ्यः ब्राह्मणेभ्यः दत्तानि। एतत् श्रुत्वा धर्मराजः परीक्षितं सिंहासने स्थापयामास। तदनन्तरं सः बुद्धिमान् द्रौपदीं भ्रातृभिः सह गृहीत्वा, संसारस्य अनित्यत्वं ज्ञात्वा, हरिणः नष्टशतानि नामानि जपन् प्रस्थितवान्। महति पन्थानि द्रौपदी, सहदेवः, नकुलः, फल्गुनः, भीमः च पतिताः। राजा शोकमग्नः अभवत्। इन्द्रस्य रथेन सः भ्रातृभिः सह स्वर्गं प्राप्तवान्। तत्र दुर्योधनादीन्, वासुदेवं च दृष्ट्वा सन्तुष्टः अभवत्। ततः अग्निः उवाच—"ज्ञानावतरणस्य कथा वक्ष्यामि, या श्रोतृणां पाठकानां च फलदा। पुरा देवासुरयुद्धे, देवाः असुरैः पराजिताः। 'रक्ष रक्ष' इति क्रोशन्तः ते भगवन्तं शरणं गतवन्तः। सः मायया मोहयित्वा शुद्धोदनस्य पुत्रत्वं स्वीकृतवान्। तेन असुरान् मोहयित्वा, ते वेदमार्गं परित्यज्य बौद्धाः अभवन्, अन्ये च वेदान् परित्यक्तवन्तः। अनन्तरं, सः अर्हत् रूपं गृहीत्वा, अन्यान् अपि अर्हतान् अकार्षीत्। एवं पाखण्डिनः उत्पन्नाः, वेदमार्गविहीनाः। ते नरकगतिं कर्माणि कृत्वा, अधमांश्च स्वीकरिष्यन्ति। कलियुगान्ते सर्वे संकीर्णाः भविष्यन्ति। धर्महीनाः चौराः, वाजसनेयवेदश्च शेषः भविष्यति; पञ्चदश शाखाः एव तत्र प्रमाणम्। धर्मवेषधारिणः, अधर्मे रताः, मांसमद्यभोजिनः, म्लेच्छरूपे राजानः भविष्यन्ति। तदा विष्णुयशसः पुत्रः कल्किः, याज्ञवल्क्यं पुरोहितं कृत्वा, शस्त्रग्रहणेन म्लेच्छान् विनाशयिष्यति। सः चातुर्वर्ण्यस्य च आश्रमाणां च यथावत् सीमाः स्थापयिष्यति, जनान् धर्ममार्गे स्थापयिष्यति। ततः कल्किरूपं त्यक्त्वा हरिः स्वर्गं गमिष्यति। तदा कृतयुगं पूर्ववत् प्रवर्तिष्यते। वर्गाः च आश्रमाश्च स्वधर्मे स्थिताः भविष्यन्ति, एवं सर्वेषु कल्पेषु, सर्वेषु मन्वन्तरेषु च। विष्णोः अवताराः अनन्ताः—अतीतानागतवर्तमानाः। यः दशावतारान् शृणोति वा पठति, सः कामधुग् शुद्धः स्वकुटुम्बेन सह स्वर्गं गच्छति। हरिः एवं धर्माधर्मयोः भेदं स्थापयति।" पुनः अग्निः उवाच—"विष्णोः सृष्टिकलादिक्रीडां वक्तुम् आरभे। सः स्वर्गादिकर्ता, सृष्टिस्थित्यादिगुणागुणानां च कारणम्। आदौ ब्रह्म च अव्यक्तं च आसीत्; न आकाशः, न रात्रिः, न दिनम्, किंचित् न आसीत्। विष्णुः प्रकृतिपुरुषयोः अन्तः प्रविश्य तौ चेष्टयामास। सृष्टिकाले महत्तत्त्वं उत्पन्नम्; तस्मात् अहंभावः, तस्मात् त्रिविधाः गुणाः—सात्त्विकः, राजसः, तामसः। अहंभावात् शब्दतन्मात्रम्, तस्मात् आकाशः; स्पर्शतन्मात्रात् वायुः; रूपतन्मात्रात् अग्निः। रसनातन्मात्रात् आपः; गन्धतन्मात्रात् पृथिवी। तामसाहंभावात् इन्द्रियाणि, राजसात् इन्द्रियविषयाः। सात्त्विकात् दश देवताः, मनश्च, एकादशेन्द्रियसमूहः।" "ततः स्वयम्भूः भगवान् विविधसर्गे इच्छया प्रथमं आपः ससर्ज; तासु स्वशक्तिं न्यवेशयत्। ताः आपः 'नाराः' इति कथ्यन्ते, ताः एव 'नरस्य अपत्यं' इत्युच्यन्ते। तासु प्रथमं स्थितत्वात् सः 'नारायणः' इति स्मृतः। तदा हिरण्यवर्णं अण्डं आपां उपरि समुत्पन्नम्। तत्रान्तः ब्रह्मा स्वयम्भूः अभवत्। सः पुण्यात्मा हिरण्यगर्भः तत्र संवत्सरमेकं स्थित्वा, अण्डं द्विधा अकार्षीत्। ताभ्यां स्वर्गं पृथिवीं च अकार्षीत्, तयोः मध्ये व्योम ससर्ज। पृथिवीं आप्सु स्थितां च दश दिशः स्थापयामास। तत्र कालं, मनः, वाक्, कामं, क्रोधं, सुखं च स्थापयामास।" "सृष्ट्यर्थं भगवान् तद्रूपेण सर्गं चकार। विद्युत्, वज्र, मेघ, इन्द्रधनुः, इन्द्रचापं च अकार्षीत्। प्रथमं पक्षिणः, ततः मुखात् वर्षणदेवता, यज्ञसिद्ध्यर्थं ऋग्यजुःसामवेदान् ससर्ज। तैः साध्याः देवान्, उच्चावचान् च पूजयामासुः। सः सनत्कुमारं, क्रोधात् रुद्रं च ससर्ज। मरीच्यादीन् सप्तर्षीन्—मरीचिं, अत्रिं, अङ्गिरसं, पुलस्त्यं, पुलहं, क्रतुम्, वसिष्ठं—ब्रह्मणः मानसपुत्रान् ससर्ज। एते सप्त ऋषयः रुद्रेण सह सन्तानं ससर्जुः। सः स्वदेहं द्विधा विभज्य, अर्धं पुंस्त्वं प्राप्तवान्।" पुनः अग्निः उवाच—"अद्य कश्यपादित्यसंबन्धिनीं सृष्टिं वक्ष्यामि। चाक्षुषे मन्वन्तरे तुषितदेवाः अदितेः कश्यपात् पुनः जाताः। तेषु विष्णुः, शक्रः, त्वष्टा, धाता, अर्यमन्, पूषा, विवस्वान्, सविता, मित्रः, वरुणः, भगश्च आसीत्।